Đan lát của người Thái

(BLC) - Cùng với ẩm thực, trang phục độc đáo hay những điệu khắp xao xuyến lòng người thì nghề truyền thống của người Thái cũng tạo nên những nét đặc sắc riêng biệt, đan lát là nghề có từ rất lâu đời, vẫn còn lưu giữ đến ngày nay.

Theo lời giới thiệu của trưởng bản Phiêng Phát 2, xã Trung Đồng, huyện Tân Uyên, chúng tôi đến nhà ông Lò Văn Túm. Cảm nhận đầu tiên của chúng tôi là trong ngôi nhà sàn kiên cố, vững chãi của gia đình ông có nhiều vật dụng được đan lát thủ công, từ cái mâm ăn cơm, cái ếp mà các chị, các mẹ hay đeo bên sườn khi đi làm nương, làm ruộng, chiếc đó bắt cá, cái rổ, cái rá...như ông nói thì đó là đồ dùng nhà tự làm chứ không đi mua.

Ông Túm cho biết, trong gia đình người Thái, việc đan lát là việc của đàn ông. Do đó, từ bé ông đã được bố, mẹ dậy cho cách đan những vật dụng trong gia đình, hầu hết các vật dụng từ đơn giản đến phức tạp thì ông đều biết đan và đan rất đẹp. Vừa nói chuyện với chúng tôi, hai bàn tay ông vẫn thoăn thắt với sợi dây mây mềm mại và chiếc dùi nhỏ bóng loáng bởi ông đang hoàn thiện nốt mặt của chiếc mâm cho người bạn già ở tận xã Nậm Sỏ tìm đến nhờ làm để tặng cho con trai sắp ra ở riêng. Ông cho chúng tôi biết, đan mâm thì phải chuẩn bị tre, sợi giang. Tre chọn loại bánh tẻ để vừa không bị óp, độ dẻo vừa phải, khi mang về chẻ thành nan có chiều rộng khoảng 1-2 cm, chiều dài từ 30 - 50 cm; chọn sợi giang dài, không già quá cũng không non quá để tăng độ bền.

Ông Hà Văn Túm hoàn thiện vành chiếc mâm.

Mỗi chiếc mâm thường có 3 phần, mặt, vành và chân mâm được cố kết chặt chẽ. Mặt mâm có hình tròn, đây là phần khó đan nhất, các nan dùng để đan mặt mâm phải được chẻ đều, vót mịn, se đều tay để khi uốn các nan thành hình hoa văn thì mặt mâm vẫn mịn, khít, đẹp. Phần thứ 2 là vành mâm thì được đan bằng giang và tre. Cây giang chẻ lấy cật để làm nan ngang, nan ngang này thường dài khoảng 2-4 m; nan dọc  được làm bằng tre, tre được chẻ nhỏ, chiều rộng khoảng 2cm, vót tròn. Mép ngoài của vành mâm được làm bằng nan giang,loại nan này chẻ dài theo chiều dọc của thân giang, bề mặt nan cần được vót nhẵn, mịn. Việc đan vành mâm tương đối khó bởi đây là phần để giữ cho các nan không bị xô khi sử dụng và nhất là an toàn cho người dùng song phải tạo được nét mềm mại, thẩm mỹ. Do đó, vành mâm thường được bà con đan theo kiểu vắt nan bắt chéo đều nhau thành hình đuôi sam chạy vòng quanh hình vành nón. Cuối cùng là chân mâm, để làm chân mâm vững chắc cần chọn những nan tre già, thường là phần ở gốc cây tre, chẻ thành nan có chiều rộng đều nhau, chiều cao khoảng 15-20 cm, Sau đó dùng dây mây đan chéo các nan tre lại với nhau tạo thành hình hoa văn 4 cánh. Ông cũng cho biết, để hoàn thiện một chiếc mâm thì ngoài khâu chuẩn bị vật liệu cũng phải mất khoảng 5 ngày đến 1 tuần. Giá một chiếc mâm khoảng 200 – 300 nghìn đồng.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, đan lát là nghề truyền thống lâu đời của đồng bào Thái, để đan được những vật dụng dùng trong gia đình như gùi, rổ, rá, mâm, ghế, ếp, đó, nơm đều cần phải rất công phu, tỷ mỉ. Nguyên liệu để làm ra các sản phẩm đều có sẵn trong tự nhiên như tre, nứa, giang. Để có sản phẩm đan lát đẹp, bền thì việc chọn nguyên liệu rất quan trọng, tuy sẵn có nhưng phải biết lấy những cây tre, nứa, giang không già quá, không non quá, không cụt ngọn. Khi mang về nhà cũng không để lâu quá vì cây khô, mọt sẽ khó chẻ nan và cũng không giữ được độ dẻo thích hợp, khi uốn nan dễ bị gẫy.

Kỹ thuật đan của người Thái cũng rất đa dạng, bà con thường chọn kiểu đan tùy theo sản phẩm định đan, chẳng hạn đan rổ, rá, dần, sàng, bu để nuôi nhốt gia cầm thì đan nóng mốt, nóng đôi, đan ô vuông, lồng ngang dọc. Còn đối với các vật dụng như mâm ăn cơm, cóong khẩu, giỏ đựng kim chỉ của chị em phụ nữ thì lại thường là đan bắt chéo, đan hình quả trám để tạo hình hoa văn cho sản phẩm đan thêm thẩm mỹ. Sau khi đan xong các vật dụng, bà con thường gác lên trên bếp để hun khói khoảng 1 tháng để giữ cho đồ dùng bền hơn.

Ngày nay, khi các vật dụng trong gia đình được làm bằng nhựa, bền, rẻ tràn ngập thị trường, nhất là việc tìm cây giang không còn dễ dàng như trước mà phải đi rất xa thì việc đan lát để dùng không còn được nhiều người lựa chọn. Người đan giỏi chủ yếu là lớp người cao tuổi thì cũng không còn nhiều, lớp trẻ ngày nay hầu như không thích thú với việc đan lát. Do vậy để giữ được nghề đan lát của người Thái đòi hỏi phải có sự vào cuộc tích cực của các cấp các ngành.

 

Thu Anh

Các tin tức khác