Thứ năm, 24/10/2019, 12:54 [GMT+7]

“Quy hoạch” sự viết

Thứ sáu, 19/07/2019 - 09:40'
Tôi tin chắc rằng đa số các nhà văn viết bằng bản năng, nghĩa là có gì viết nấy, nghĩ gì viết nấy, thấy cái gì hay, phù hợp thì viết mà ít khi có người để ý xem sự viết ấy diễn tiến thế nào, có cần một bản “quy hoạch” về sự viết hay không?

Vì thế ta dễ thấy trong một tập truyện ngắn thông thường thì cấu thành tập truyện là những truyện có chủ đề, phong cách khác nhau. Một tác phẩm như một nồi lẩu, đủ các món, có truyện viết về lịch sử, về miền núi, về nông thôn, về chiến tranh... Mỗi mảng đề tài có một vài truyện theo những giọng điệu khác nhau. Một tập thơ cũng thế, dăm bài thơ tình, dăm bài thơ tả cảnh thiên nhiên, dăm bài về thế sự và... thành một tập thơ.

Những tập sách không có sự “quy hoạch” như thế thì dễ dàng cho người viết. Gặp bất cứ đề tài nào thấy hứng thú đều có thể viết ngay, khi in thành một tập thì cho đại vào, miễn là đủ số trang in và đủ độ dày. Đó là biểu hiện của sự nghiệp dư, thiếu chuyên nghiệp.  Hoặc sâu xa hơn, đó là sự thiếu quy hoạch về nghề viết, không có một kế hoạch bài bản, một chiến lược dài hơi.

Các nhà văn chuyên nghiệp, có ý thức về nghề nghiệp của mình thì không thế. Thường tác phẩm sẽ được sắp xếp có chủ ý, có chiến lược rõ ràng. Tập truyện ngắn Dạ khúc của nhà văn người Anh gốc Nhật Kazuo Ishiguro, người đoạt giải Nobel văn học 2017, gồm 5 truyện ngắn. Mỗi truyện ngắn trong tập đều có những vị điểm xuyết của âm nhạc và tổng thể cả tập truyện làm thành một bản giao hưởng về âm nhạc hài hòa và dễ chịu.

Nguyễn Tuân có Vang bóng một thời và cả tập truyện ngắn lừng danh này đều viết về thời quá vãng, về sự hoài cổ, xa vắng. Hơn 10 truyện ngắn trong Vang bóng một thời cùng có cái hương vị phảng phất cổ điển mà chỉ cần đọc những cái tên truyện đã cảm thấy được: Chém treo ngành, Chữ người tử tù, Ngôi mả cũ, Báo oán... Mỗi truyện là một thành phần hữu cơ làm nên mùi vị của một thời vang bóng.

Tôi rất thích thú với series tiểu thuyết của nhà văn người Pháp Patrick Modiano, người đoạt giải Nobel văn học năm 2014 với những cái tên đã được dịch ra tiếng Việt có tông gần giống nhau: Ở quán cà phê của tuổi trẻ lạc lối, Từ thăm thẳm lãng quên, Đừng để em lạc trong khu phố... Cả series tiểu thuyết có một sự đồng điệu, đó là sự truy tìm quá khứ đã mất, những vương vấn, u sầu, ngọt ngào của thời tuổi trẻ đã qua. Đọc một cuốn và muốn những cuốn tiếp theo, nhà văn đưa ta vào một thế giới đầy hoài niệm tưởng chừng không dứt ra được...

Nhiều nhà văn chỉ viết về một chủ đề duy nhất mà làm nên những thành công phi thường. Mạc Ngôn dành phần lớn sự nghiệp của mình viết về vùng đông bắc Cao Mật quê hương của ông và được cả thế giới ca ngợi. Oe Kenzaburo, nhà văn lớn của Nhật Bản viết nhiều tác phẩm lấy cảm hứng từ chính đứa con bị tàn tật của mình và được cả thế giới công nhận khi được trao giải Nobel năm 1994.

Những tác phẩm trước năm 1945 của Nguyễn Tuân đều mang dấu ấn về một thời quá vãng và cũng là những thành tựu văn học lớn nhất của đời ông. Gần đây ta có thể thấy những trường hợp khác như Đỗ Phấn và Nguyễn Việt Hà chỉ viết về Hà Nội và hai người này cũng là những gương mặt rất đáng chú ý của văn chương đương đại.

Không chỉ viết về một đề tài, các nhà văn thậm chí còn đi xa hơn. Họ viết rất nhiều chỉ về một cuộc đời một nhân vật. Philip Roth viết 9 cuốn tiểu thuyết về anh chàng Nathan Zuckerman và chính nó đã mang lại thành công lớn cho tác giả. Và John Updike, một nhà văn nổi tiếng người Mỹ khác đã viết 5 cuốn tiểu thuyết về người đàn ông có biệt hiệu “Rabbit” Angstrom, từ khi anh ta trưởng thành đến lúc chết. Và cả hai tác giả kể trên đều là những gương mặt lớn nhất của văn học Mỹ thế kỷ XX. Sự thành công của những chuỗi tiểu thuyết này chứng tỏ nó không nhàm chán và được sự chào đón của độc giả.

Như thế, có một chiến lược dài hơi cho sự viết của mình là rất cần. Ở đó nó sẽ kết tinh phong cách của tác giả hoặc những đề tài được khai thác rất sâu. Nhưng sự chuyên chú này sẽ nảy sinh một mâu thuẫn rất đáng nói. Khi nhà văn chuyên viết về một chủ đề, một giọng điệu, một phong cách, anh ta sẽ tự thấy chán với chính mình và tìm cách thay đổi. Rất nhiều người không thích sự bí bách này và tìm cách thoát ra.

Mạc Ngôn là một ví dụ tiêu biểu, ông viết rất nhiều về vùng đông bắc Cao Mật quê hương ông nhưng mỗi cuốn lại có một giọng điệu, phong cách khác nhau. Cái tài của Mạc Ngôn là chung một đề tài nhưng ở mỗi tác phẩm, ông lại tạo ra sự khác biệt, người đọc không thấy sự nhàm chán và ở mỗi tác phẩm đều tìm thấy một sự khác lạ tương đối.

Chắc chắn sẽ có ý kiến tranh luận rằng, các tác phẩm có cùng đề tài, tông giống nhau sẽ tạo ra sự chán chường ở người đọc. Điều đó đúng, nếu các tác phẩm đơn thuần có chung về đề tài, giọng điệu nhưng không tạo ra được sự độc đáo riêng và có những ý tưởng mới.

Ở hai trường hợp kể trên, Nguyễn Tuân và Mạc Ngôn đã vượt qua được tình trạng này, cả Patrick Modiano cũng thế. Một cụm từ đã từng rất mốt một thời là “thống nhất trong đa dạng” có lẽ đúng trong những trường hợp này.

Nhưng tôi vẫn đủ ý kiến để phản bác lại lập luận này. Người ta viết để tạo ra một phong cách riêng, sự nghiệp của mình chứ không viết để thỏa mãn nhu cầu của độc giả. Thỏa mãn nhu cầu độc giả thì tốt nhưng đó không phải là mục đích tối thượng của người viết. Mục đích tối thượng của văn chương là sáng tạo. Nếu chỉ chạy theo thị hiếu của độc giả, để độc giả thỏa mãn tâm lý của họ thì nhà văn rất dễ trở thành những nhân vật tầm thường cùng với những tác phẩm tầm thường của chính mình.

Như vậy thì sự “quy hoạch” sẽ diễn ra thế nào và làm thế nào để người viết không tự gò mình vào một cái khuôn cố định hoặc bị hạn chế sự phóng túng trong sáng tạo và đề tài? “Quy hoạch” sự viết ở đây đơn thuần là một chiến lược lớn và những bước đi cụ thể để tạo ra những dấu ấn riêng. Cả một bầu trời hoài cổ nhưng mỗi truyện của Nguyễn Tuân là một thế giới riêng. Khi thì về thú chơi chữ, uống trà, uống rượu, thả thơ, khi thì về một kiểu nghề rất dễ gây phản ứng: Đao phủ! Cái chung của tác phẩm là sự hướng về cái đẹp, cái tài hoa và làm nghề gì cũng cần đến một mức độ tinh thông, kể cả đao phủ cũng phải chém sao cho đẹp, cho gọn. Một nhát đao là đứt đầu nhưng thủ cấp của tử tù không rơi xuống đất vì vẫn còn dính một ít da cổ!

“Quy hoạch” sự viết, hay nói khác đi là chiến lược của một nhà văn rõ ràng nói lên tài năng và tính chuyên nghiệp của anh ta. Người viết sẽ không tạo ra một tác phẩm quá dễ dãi mà đặt nó vào một bối cảnh hay vào một khu biệt nào đó.

Trong một thời đại mà mọi ngành nghề đều đòi hỏi tính chuyên nghiệp và cạnh tranh cao thì rõ ràng người viết cũng cần những kế hoạch khoa học và những bước đi khôn ngoan để thực hiện hoài bão của mình.

Đã qua rồi cái thời chỉ viết bằng bản năng và những cảm xúc nhất thời, hoặc đó chỉ là những phẩm chất của những người viết nghiệp dư hoặc chưa bao giờ ý thức nghiêm túc về nghề nghiệp của mình.

Và lịch sử văn học thì chỉ ghi nhận những tên tuổi sáng giá nhất, có giá trị nhất hoặc có đóng góp vào lịch sử phát triển của nó. Bão tố thời gian sẽ quét qua mọi thứ và chỉ rất ít có thể tồn tại và trụ lại được với sự bào mòn khủng khiếp của thời gian.

Theo UÔNG TRIỀU/hanoimoi.com.vn/16:23 thứ năm ngày 18/07/2019

Bình luận

Hiện tại chưa có bình luận

Viết bình luận

Vẫn là bài toán khó
Để giảm thiểu tình trạng tảo hôn, kết hôn cận huyết trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cuối năm 2010 huyện Sìn Hồ đã triển khai “Mô hình can thiệp làm giảm tình trạng tảo hôn, kết hôn cận...
trưởng bản gương mẫu
“Chân thành, cởi mở, luôn đặt lợi ích của người dân lên trên hết, được dân bản tôn trọng và quý mến” - là lời nhận xét của người dân trong bản về ông Lò Văn Na - Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Táng Ngá...
Giả danh sỹ quan quân đội để lừa đảo
Trong thời gian gần đây, trên địa bàn các tỉnh thuộc Quân khu 2 xuất hiện một số đối tượng giả danh sỹ quan cấp cao của quân đội để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản của tổ chức, cá nhân dưới các chiêu...