Người dân xã Tả Lèng thu hái chè búp cổ thụ trên dãy núi Tả Liên Sơn.

Từ trung tâm xã Tả Lèng, chúng tôi men theo con đường mòn lên vùng chè cổ thụ trên dãy núi Tả Liên Sơn. Ở độ cao trên 2.000m, những cây chè cổ thụ mọc xen giữa rừng tự nhiên, phân bố rải rác trên các sườn núi. Nhiều thân chè lớn đến mức vài người mới có thể ôm xuể; lớp vỏ sần sùi phủ rêu, cành vươn cao, tán rộng. Qua thời gian, những cây chè cổ thụ thích nghi với khí hậu vùng núi cao và trở thành một phần gắn bó với đời sống của người dân địa phương. Không chỉ có dáng cây đặc biệt, chè cổ thụ Tả Lèng còn được người dân nhận biết qua màu lá, búp và chất lượng nước trà. Bạch trà cổ có lá búp xanh; Hồng trà cổ có phần mép lá phớt hồng tím. Khi chế biến, nước trà cổ có màu xanh nhạt, vị ngọt thanh, tươi dịu và hương thơm nhẹ. Đó là những đặc điểm làm nên giá trị của chè cổ thụ, đồng thời, cho thấy nếu khai thác không đúng cách, nguồn cây chè cổ quý có thể bị ảnh hưởng về sự sinh trưởng và tuổi thọ.

Vì vậy, việc thu hái ở vùng chè cổ Tả Lèng đang từng bước thay đổi. Người dân được tuyên truyền, hướng dẫn cách hái để hạn chế làm gãy cành, tổn thương thân và ảnh hưởng đến chồi non. Ông Lý Bá Thào ở bản Hồ Pên (xã Tả Lèng) cho biết: “Được cán bộ chuyên môn tuyên truyền, chúng tôi hiểu hơn giá trị của cây chè cổ thụ nên cùng nhau bảo vệ, không khai thác tùy tiện. Thu hái đúng cách để cây chè tiếp tục sinh trưởng, cho búp và giữ được nguồn nguyên liệu chè quý lâu dài”.
Tại Khổng Lào, giá trị của chè cổ thụ đang được người dân nhìn nhận theo hướng thiết thực hơn: giữ cây để có nguồn nguyên liệu lâu dài, đồng thời chế biến để nâng giá trị sản phẩm. Tại bản Xin Chải, hơn 600 cây chè Shan Tuyết cổ thụ phân bố trong rừng tự nhiên, hằng năm cho những búp chè chất lượng để người dân thu hái, chế biến. Các hợp tác xã trên địa bàn đã từng bước nâng giá trị chè cổ thụ, trong đó có “Trà xanh Shan tuyết cổ thụ Hoang Thèn” được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao.
Ông Giàng A Lùng - Trưởng bản Xin Chải cho biết: “Tôi thường xuyên tuyên truyền để bà con hiểu cây chè cổ thụ là nguồn tài nguyên quý, muốn giữ được lâu dài phải khai thác hợp lý. Chè búp được chế biến thành sản phẩm có giá trị, người dân càng có thêm động lực để bảo vệ những cây chè cổ trong rừng”.
Từ những cánh rừng vùng cao lưu giữ những cây chè cổ thụ qua nhiều thế hệ, Lai Châu đang từng bước xây dựng phương án bảo tồn và phát huy giá trị nguồn tài nguyên quý này trên quy mô toàn tỉnh. Từ đầu năm đến nay, tỉnh đã triển khai điều tra, định vị cây chè cổ thụ tại 23 xã có rừng tự nhiên, với diện tích gần 149.000ha ở độ cao từ 1.200m trở lên. Các cơ quan chuyên môn tiến hành xác định số lượng, vị trí, hiện trạng cây chè, đồng thời cập nhật thông tin vào cơ sở dữ liệu và bản đồ định vị. Qua điều tra, toàn tỉnh có khoảng 30.600 cây chè cổ thụ tự nhiên, phân bố chủ yếu ở độ cao 1.200-2.500m. Không chỉ lưu giữ nguồn gen quý, những cây chè này còn cho sản phẩm có chất lượng, hương vị đặc trưng, giá trị kinh tế cao, đồng thời góp phần bảo tồn hệ sinh thái và đa dạng sinh học.

Cán bộ xã Tả Lèng thống kê, bảo vệ chè cổ thụ trên dãy núi Tả Liên Sơn.

Tuy nhiên, chè cổ thụ phân bố rải rác trong các khu rừng tự nhiên, địa hình rộng, chia cắt, trong khi việc quản lý chưa thống nhất, một số nơi còn thu hái tự phát, chưa đúng kỹ thuật, ảnh hưởng đến sinh trưởng và tuổi thọ của cây. Vì vậy, xác định chính xác số lượng, vị trí, hiện trạng từng cây là cơ sở để Lai Châu có giải pháp quản lý, khoanh vùng bảo vệ, khai thác hợp lý và từng bước nâng tầm giá trị chè cổ thụ gắn với sinh kế người dân.
Ông Nguyễn Bá Nho - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Việc điều tra, định vị sẽ giúp tỉnh nắm rõ số lượng, vị trí và hiện trạng cây chè cổ thụ trong rừng tự nhiên, qua đó có căn cứ xây dựng phương án quản lý, gìn giữ phù hợp. Từ cơ sở dữ liệu, tỉnh sẽ khoanh vùng những khu vực cần ưu tiên bảo tồn, phục hồi, đồng thời nghiên cứu cách khai thác hợp lý, chế biến sản phẩm và phát huy giá trị chè gắn với kinh tế dưới tán rừng. Mục tiêu là giữ được nguồn gen quý, nâng giá trị cây chè và tạo sinh kế ổn định để người dân cùng tham gia gìn giữ tài nguyên”.
Chè cổ thụ chỉ thực sự được gìn giữ khi giá trị của mỗi cây chè trở thành giá trị của cộng đồng. Vì vậy, bảo tồn phải đi cùng khai thác hợp lý, nâng cao chất lượng sản phẩm và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Đó cũng là cách Lai Châu đang mở hướng đi mới cho những cây chè lâu năm, nhằm giữ màu xanh đại ngàn, đánh thức giá trị dưới tán rừng và để chè cổ thụ trở thành sinh kế bền vững của vùng cao.