Kỳ I: Sâm Lai Châu - tài nguyên chiến lược

Giữa những dãy núi trập trùng: Pu Si Lung, Pu Sam Cáp, Hoàng Liên Sơn… quanh năm mây phủ, sâm Lai Châu lặng lẽ sinh trưởng dưới tán rừng nguyên sinh ở độ cao trên 1.500m. Trải dài trên địa bàn các xã: Bum Nưa, Thu Lũm, Pa Ủ, Sìn Hồ, Khun Há, Tả Lèng, Dào San, Sì Lở Lầu…, loài dược liệu quý này từng chỉ được biết đến như một “báu vật ẩn mình”.

Hôm nay, Sâm Lai Châu được biết đến là loài dược liệu quý hiếm, phân bố tự nhiên, những nghiên cứu khoa học gần đây đã làm thay đổi căn bản nhận thức về loài cây này. Theo Tiến sĩ lâm sinh Phạm Quang Tuyến (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam): “Giá trị cốt lõi của sâm nằm ở hệ saponin. Kết quả nghiên cứu cho thấy hàm lượng saponin trong sâm Lai Châu đạt tới 23,85% trong tự nhiên - mức rất cao so với nhiều loài sâm khác. Trong thời gian qua, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh đã tập trung nghiên cứu thành phần sâm Lai Châu, theo kết quả công bố mới nhất tại Hội nghị khoa học xác định quốc tế “Sâm và hương liệu dược liệu”, Tiến sĩ Lê Thị Hồng Vân đã xác định được 133 loại saponin, trong đó có 45 hợp chất mới tiềm năng. Quan trọng hơn, sâm Lai Châu chứa nhóm saponin hiếm Ocotillol - yếu tố tạo nên sự khác biệt mang tính toàn cầu. Đây là nền tảng để phát triển thành dược liệu có giá trị quốc tế”.

Hàm lượng saponin trong sâm Lai Châu đạt tới 23,85% trong tự nhiên - mức rất cao so với nhiều loài sâm khác.

“Saponin là hoạt chất quyết định dược tính, có tác dụng tăng cường miễn dịch, chống stress, hỗ trợ phục hồi sức khỏe. Nhưng với sâm Lai Châu, câu chuyện không chỉ dừng lại ở hàm lượng cao, mà còn nằm ở cấu trúc đặc hữu của hệ hoạt chất. Điều đó đồng nghĩa: nếu được đầu tư đúng hướng, đây không chỉ là cây thuốc quý, mà là một “tài nguyên chiến lược” có khả năng định vị thương hiệu dược liệu Việt Nam trên bản đồ thế giới” - Tiến sĩ lâm sinh Phạm Quang Tuyến khẳng định.

Các nghiên cứu đã chỉ ra: cây Sâm Lai Châu chỉ phát triển tốt dưới tán rừng nhiều tầng, nơi độ che phủ cao giúp duy trì độ ẩm và tích lũy dược chất. Khi trồng ngoài vườn, hàm lượng saponin giảm rõ rệt, chỉ còn khoảng 19 -20%. Điều đó đặt ra nguyên tắc: muốn phát triển sâm Lai Châu, phải giữ rừng. Và cũng từ đây, một hướng đi khác biệt được xác lập - phát triển kinh tế dưới tán rừng. Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Lai Châu lần thứ XV, nhiệm kỳ 2025 - 2030, với mục tiêu mở rộng vùng trồng lên khoảng 3.000ha, gắn với tiêu chuẩn GACP-WHO, đồng thời phát triển thị trường tín chỉ carbon.

Tại xã Bum Nưa, định hướng ấy đang dần trở thành hiện thực. Từ quy hoạch hơn 500ha dược liệu, địa phương đã phát triển hơn 900.000 cây sâm trên diện tích 70ha, với sự tham gia của 7 doanh nghiệp và hàng trăm hộ dân.

Đồng chí Tống Thanh Sơn - Chủ tịch UBND xã Bum Nưa cho biết: “Sâm Lai Châu là cây phù hợp nhất với điều kiện tự nhiên của địa phương. Khi trồng sâm dưới tán rừng, người dân vừa có thu nhập, vừa có trách nhiệm bảo vệ rừng. Chúng tôi xác định đây sẽ là cây kinh tế chủ lực, giúp bà con thoát nghèo và từng bước làm giàu bền vững, hướng tới xây dựng Bum Nưa trở thành trung tâm trồng sâm của tỉnh”.

Người dân chăm sóc vườn sâm Lai Châu tại xã Pa Ủ.

Những “điểm nghẽn” tồn tại không chỉ ở sản xuất, mà trải dài trên toàn bộ chuỗi giá trị. Ông Ngô Tân Hưng - Phó Chủ tịch Hiệp hội sâm Lai Châu cho rằng: “Hiện nay, chúng ta chưa có tiêu chuẩn quốc gia và sâm Lai Châu chưa được đưa vào dược điển, nên rất khó chế biến sâu và thương mại hóa. Chuỗi giá trị còn rời rạc, chủ yếu bán nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp. Người dân trồng theo kinh nghiệm, thiếu hướng dẫn kỹ thuật bài bản, trong khi sâu bệnh và điều kiện tự nhiên khiến năng suất không ổn định. Bên cạnh đó, thương hiệu quốc gia chưa được định hình, thị trường chưa rõ ràng, lại thêm tình trạng sâm nhập lậu giá rẻ, gây ảnh hưởng lớn đến uy tín sản phẩm trong nước.

Trong chuyến làm việc tại Lai Châu, nguyên Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh: Sâm Lai Châu là loài dược liệu quý cần được bảo tồn và phát triển, đồng thời định hướng trở thành sản phẩm chủ lực quốc gia. Thủ tướng yêu cầu địa phương phải đẩy mạnh thu hút đầu tư, tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết “4 nhà” - nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà nông nhằm nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu và hướng tới xuất khẩu.

Khi định hướng đã rõ, mô hình đã hình thành, điều còn thiếu là tháo gỡ những “điểm nghẽn” then chốt về cơ chế, kỹ thuật và thương hiệu. Khi những nút thắt này được “gỡ”, sâm Lai Châu sẽ vươn lên trở thành ngành hàng chiến lược, định danh vị thế dược liệu Việt Nam, nơi mỗi củ sâm là kết tinh của rừng, của tri thức và của một tầm nhìn phát triển dài hạn.