Gieo lại những mầm xanh

Bách xanh núi đá, tên khoa học Calocedrus rupestris, thuộc nhóm IIA – loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, được ưu tiên bảo vệ và quản lý nghiêm ngặt. Mỗi cây Bách xanh được gây trồng thành công không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý mà còn mở ra hy vọng về sự phục hồi, phát triển của loài cây đặc hữu này. Tại cơ sở Bách xanh Garden, bản Bãi Bằng, xã Tả Lèng, những cây Bách xanh gần 20 năm tuổi vươn mình đón nắng. Xen giữa những thân cây đã vững chãi là những mầm xanh mới bén rễ, tiếp nối hành trình gìn giữ và nhân rộng nguồn gen quý của núi rừng.

Cơ sở Bách xanh Garden nhìn từ trên cao.

Ông Đinh Hồng Dương – Cơ sở Bách xanh Garden nhớ lại, khoảng năm 2010, ông mua lại một số cây Bách xanh do bà con đưa từ rừng về. Khi ấy, ông chỉ nghĩ: “Thấy cây quý thì tiếc, muốn giữ lại nên đem về trồng và chăm sóc”. Những thân cây nhỏ dần bén rễ, xanh lên trên đất vườn. Năm 2018, cây ra quả, cho những hạt giống đầu tiên, từ những hạt giống, một ý tưởng lớn dần hình thành: nếu cây có thể sống, sinh trưởng và cho hạt, tại sao không nhân giống để đưa Bách xanh trở lại những vùng đất phù hợp của Lai Châu? Những lần gieo hạt đầu tiên, tỷ lệ cây sống chỉ đạt 30–40%; nhiều cây ươm được lại chậm lớn, gặp đất trũng, úng nước thì chết. Không bỏ cuộc, ông Dương kiên trì thử nghiệm qua từng mùa cây, từ chọn hạt, giá thể, độ ẩm đến kỹ thuật chăm sóc và lựa chọn đất trồng. Vừa làm vừa học hỏi và rút kinh nghiệm, kỹ thuật dần hoàn thiện, mở ra cơ hội nhân lên những thế hệ Bách xanh mới.

Ông Đinh Hồng Dương – Cơ sở Bách xanh Garden giới thiệu với khách hàng về cây Bách Xanh giống gốc.

Những thử nghiệm âm thầm ấy đã tạo nên thay đổi lớn, từ một vài cây ban đầu, cơ sở từng bước chủ động tạo ra số lượng cây giống ngày càng lớn. Bảo tồn thường được hiểu là giữ lại những cá thể quý hiếm còn sót lại trong tự nhiên, nhưng tại Bách Xanh Garden mở ra một hướng khác: bảo tồn chủ động bằng nhân giống, tạo thêm nhiều cây mới để từng bước phục hồi loài cây quý ngay trên quê hương Lai Châu.

Đến tiềm năng về giá trị kinh tế

Từ những cây được giữ lại để bảo tồn, Bách Xanh Garden dần hình thành một cơ sở nhân giống có quy mô. Cơ sở có tổng diện tích khoảng 3ha, vườn ươm rộng trên 2.500m², mỗi năm có thể cung cấp cho thị trường trên 3,5 vạn cây giống. Trong 2 năm gần đây, doanh thu bán cây giống đạt khoảng 1,5 tỷ đồng. Cơ sở đã cung cấp trên 2,1 vạn cây giống, hàng nghìn cây cảnh quan và hàng trăm cây bonsai cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài tỉnh.

Qua đó, cho thấy Bách xanh đang dần bước ra khỏi phạm vi một loài cây cần được bảo tồn, để trở thành một loại cây có giá trị trên thị trường. Cây giống được đưa đến nhiều vùng trồng. Trong đó có Công ty cổ phần nông lâm FOBIC, Công ty TNHH phát triển rừng Tây Bắc tại xã Tân Uyên và Hợp tác xã dược liệu Quang Sinh (tỉnh Thái Nguyên)...

Cây giống Bách Xanh được bán ra thị trường.

Đáng chú ý, Công ty cổ phần nông lâm FOBIC đã tìm hiểu kỹ quy trình nhân giống, chăm sóc trước khi lựa chọn cây giống từ Bách Xanh Garden. Doanh nghiệp đã mua trên 1,4 vạn cây Bách xanh để phục vụ kế hoạch trồng và phát triển vùng cây gỗ quý.

Anh Lò Văn Ngọc – Công ty cổ phần nông lâm FOBIC chia sẻ: “Chúng tôi thường xuyên đến đây mua cây giống về trồng. Cây giống phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng ở Tân Uyên. Với quy mô triển khai của công ty, chúng tôi không chỉ mong muốn nhân rộng diện tích Bách xanh mà còn hướng tới gây dựng những cây mẹ để sau này tạo vườn ươm, góp sức bảo tồn loài cây quý. Cùng với đó, chúng tôi sẽ nghiên cứu đưa ra những sản phẩm đặc hữu từ cây Bách xanh”.

Khách tham quan chụp ảnh lưu niệm với cây Bách xanh.

Từ một cơ sở bắt đầu bằng mong muốn giữ lại những cây quý, Bách Xanh Garden đang hình thành một chuỗi giá trị mới. Đó là giá trị của cây giống, cây cảnh quan, bonsai và xa hơn là các sản phẩm được tạo ra từ nguồn nguyên liệu Bách xanh được gây trồng hợp pháp.

Bảo tồn mang lại sinh kế

Điều đáng nói ở Bách Xanh Garden không chỉ nằm ở số lượng cây được nhân giống hay doanh thu từ bán cây mà chinh là cách nhìn mới về bảo tồn cây gỗ quý.

Theo ông Đinh Hồng Dương: Bách xanh lâu năm có tán đẹp, màu lá đặc trưng, có thể phát triển thành cây cảnh quan và bonsai có giá trị. Gỗ Bách xanh có mùi thơm đặc trưng; những bộ phận phù hợp có thể được nghiên cứu, phát triển theo hướng tinh dầu, sản phẩm hương thơm, nhang nụ và đồ thủ công. Về lâu dài, nếu hình thành được những vùng nguyên liệu được gây trồng hợp pháp, giá trị của cây còn có thể được phát huy ở nhiều sản phẩm khác.

Giơi thiệu các sản phẩm được chế, tác từ cây Bách xanh.

Như vậy, từ một hạt giống nhỏ có thể hình thành cả một chuỗi giá trị: cây giống – cây cảnh quan – bonsai – sản phẩm hương thơm – và lâu dài là vùng nguyên liệu gỗ quý được gây trồng hợp pháp. Đó chính là điểm gặp nhau giữa bảo tồn và sinh kế. Khi làm chủ được kỹ thuật nhân giống, người dân có thể đưa cây quý về trồng trên chính mảnh đất của mình, thay vì tìm đến rừng tự nhiên để khai thác. Giá trị của cây cũng được tích lũy theo thời gian, mở thêm lựa chọn thay thế những loại cây lâm nghiệp hiệu quả kinh tế thấp. Với Bách Xanh Garden, điều quan trọng không chỉ là trồng được bao nhiêu cây hay bán được bao nhiêu cây, mà là góp phần thay đổi cách bảo tồn cây gỗ quý. Cách làm này mở ra triển vọng nhân rộng tại các vùng sinh thái phù hợp ở Lai Châu và những địa phương có điều kiện tương đồng.

Ông Đinh Hồng Dương giới thiệu cây giống Bách xanh cho khách hàng.

Chiều buông, những thân Bách xanh lâu năm ở Bách Xanh Garden lặng lẽ đổ bóng xuống vườn cây giống. Dưới tán xanh ấy, hàng vạn cây con đang chờ ngày bén rễ trên những vùng đất mới, mang theo không chỉ sức sống của một loài cây quý mà còn là hy vọng về một màu xanh được hồi sinh. Từ vài cây được giữ lại vì “tiếc cây quý”, ông Đinh Hồng Dương đã kiên trì tìm cách nhân giống, để hôm nay những mầm xanh có thể được tạo ra với số lượng lớn hơn, mở ra hướng bảo tồn chủ động gắn với phát triển kinh tế.

Những cây Bách xanh đang lớn lên đã gieo một niềm tin: bảo tồn sẽ bền vững khi cây quý vừa được gìn giữ, vừa tạo ra giá trị. Để rồi một ngày, “vương quốc Bách xanh” không chỉ còn trong ký ức, mà có thể trở lại bằng những cánh rừng xanh, những vùng trồng hợp pháp và sinh kế bền vững trên miền quê Lai Châu đang khởi sắc từng ngày phía biên cương.