Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường, hết năm 2025 toàn tỉnh có 489.408,91ha đất có rừng, tỷ lệ che phủ ước đạt 54%, thuộc nhóm các địa phương có tỷ lệ che phủ rừng cao trong cả nước. Những cánh rừng không chỉ giữ vai trò phòng hộ, điều tiết nguồn nước, bảo vệ môi trường sinh thái, mà còn là kho tài nguyên sinh học phong phú với 2.432 loài thực vật, 548 loài động vật, trong đó nhiều loài có giá trị cao về khoa học, y dược và kinh tế.
Địa hình núi cao, khí hậu mát mẻ, độ ẩm lớn, diện tích đất lâm nghiệp chiếm tỷ lệ cao là điều kiện thuận lợi để tỉnh phát triển kinh tế dưới tán rừng. Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 10.700ha cây dược liệu và lâm sản ngoài gỗ, trong đó khoảng 9.000ha được trồng dưới tán rừng. Nhiều loại cây như: thảo quả, sa nhân, tam thất, sâm Lai Châu, thất diệp nhất chi hoa… từng bước trở thành cây trồng chủ lực, gắn với sinh kế của người dân ở nhiều địa phương. Đặc biệt, tỉnh có trên 280.000ha đất có độ cao tuyệt đối trên 900m, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 75%. Lai Châu được đánh giá là địa phương có dư địa rất lớn để phát triển kinh tế dưới tán rừng, nhất là trồng cây dược liệu.

Trao đổi với chúng tôi, bà Phạm Thị Lan Anh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường khẳng định: Phát triển kinh tế dưới tán rừng là hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên của tỉnh. Việc tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị từng bước mở rộng liên kết để vừa nâng cao hiệu quả kinh tế, vừa bảo vệ và phát triển rừng bền vững. Trên cơ sở đó, các địa phương trong tỉnh đã chủ động lựa chọn cây trồng phù hợp, linh hoạt cách làm, từng bước cụ thể hóa chủ trương bằng những mô hình sát với điều kiện thực tế từng vùng.
Thực tiễn cho thấy, khi người dân được định hướng đúng và có sự đồng hành của chính quyền cơ sở, rừng không chỉ được giữ gìn mà còn trở thành điểm tựa sinh kế bền vững. Xã Khun Há là một trong những địa phương đi đầu trong chuyển đổi sản xuất dưới tán rừng. Trước đây, đời sống người dân chủ yếu dựa vào trồng ngô, lúa, thu nhập bấp bênh, tình trạng phát rừng làm nương vẫn còn diễn ra. Nhận thức rõ những hệ lụy lâu dài, cấp ủy, chính quyền xã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân chuyển sang trồng cây dược liệu dưới tán rừng, những loại cây phù hợp điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và có giá trị kinh tế cao. Đến nay, toàn xã phát triển khoảng 480ha cây dược liệu dưới tán rừng, chủ yếu là thảo quả, sa nhân, sâm Lai Châu và một số loài dược liệu quý khác. Nhờ áp dụng đúng quy trình kỹ thuật, cây trồng sinh trưởng ổn định, mang lại doanh thu từ 80 - 200 triệu đồng/ha/năm, cao hơn nhiều lần so với canh tác ngô, lúa nương trước đây.

Không chỉ Khun Há, nhiều xã vùng cao khác như: Bum Nưa, Sìn Hồ, Sì Lở Lầu… cũng từng bước hình thành các mô hình kinh tế dưới tán rừng. Trong đó, xã Sì Lở Lầu là địa phương có điều kiện sinh thái đặc thù, nhiều hộ mạnh dạn chuyển đổi sản xuất, hình thành vùng trồng dược liệu tập trung. Điển hình như gia đình chị Phàn Tả Mẩy (bản Sín Chải) là một trong những hộ tiên phong. Từ diện tích ban đầu chỉ 400m² trồng thử sâm Lai Châu và thất diệp nhất chi hoa, sau khi thấy cây trồng sinh trưởng tốt, gia đình mở rộng diện tích lên 2ha. Đến nay, gần 800 cây dược liệu trên 5 năm tuổi đã cho thu hoạch, mang lại nguồn thu cho gia đình 400 triệu đồng. Hiện tại, trong vườn nhà chị còn hơn 2.000 cây sâm Lai Châu và thất diệp nhất chi hoa từ 1-2 năm tuổi, hứa hẹn tiếp tục cho giá trị kinh tế cao trong những năm tới.
Tương tự, gia đình anh Tẩn Sài Sông (bản Lả Nhì Thàng, xã Sì Lở Lầu) từ năm 2015 bắt đầu thử nghiệm trồng sâm Lai Châu trên diện tích chỉ 100m². Khi nhận thấy cây thích nghi tốt và có giá trị kinh tế cao, anh Sông kiên trì mở rộng quy mô. Đến nay, gia đình anh phát triển vườn dược liệu lên tới 5.000m², với hơn 10.000 cây các loại, bao gồm cả thất diệp nhất chi hoa. Qua đó, từng bước ổn định đời sống, hướng tới sản xuất hàng hóa gắn với bảo vệ rừng.

Bên cạnh những kết quả tích cực, phát triển kinh tế dưới tán rừng ở Lai Châu vẫn còn không ít khó khăn. Sản xuất còn manh mún, quy mô nhỏ; liên kết theo chuỗi giá trị chưa chặt chẽ; ứng dụng khoa học - công nghệ, chế biến sâu còn hạn chế; đầu ra cho sản phẩm chưa thật sự ổn định. Hiện nay, toàn tỉnh mới có 2 chủ rừng được phê duyệt đề án phát triển cây dược liệu dưới tán rừng với tổng diện tích hơn 75.500ha, song diện tích sản xuất theo hình thức liên kết mới đạt khoảng 25ha. Thực tế này cho thấy kinh tế dưới tán rừng vẫn đang ở giai đoạn hình thành, cần tiếp tục được hỗ trợ để phát triển bền vững.

Khi được gìn giữ và phát huy giá trị bền vững, rừng không chỉ là “lá phổi xanh”, mà còn trở thành nền tảng vững chắc cho sinh kế lâu dài, góp phần mang lại mùa xuân no ấm cho đồng bào các dân tộc trên địa bàn tỉnh.