Các đồng chí: Nguyễn Thị Hồng - Phó Chủ tịch Quốc hội, Lê Minh Ngân - Bí thư Tỉnh ủy cùng các đồng chí lãnh đạo tỉnh thực hiện nghi thức di quan liệt sĩ đến nơi an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Bình Lư.

Trao đổi với chúng tôi, Đại tá Trần Thanh Bình - Phó Chính ủy Bộ CHQS tỉnh cho biết: “Bộ CHQS tỉnh phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành, địa phương rà soát hồ sơ, đối chiếu thông tin, chuẩn bị lực lượng, phương tiện phục vụ tìm kiếm, quy tập HCLS. Trên cơ sở các nguồn tin thu thập được, lực lượng chức năng gặp gỡ nhân chứng, khảo sát thực địa, đối chiếu tư liệu, xác định khu vực nghi có hài cốt để tổ chức khai quật, thu nhận mẫu. Đối với những trường hợp chưa đủ căn cứ xác định, đơn vị tiếp tục rà soát, xác minh từng manh mối, với quyết tâm sớm đưa các liệt sĩ trở về”.

Theo kết luận địa bàn đợt 1, toàn tỉnh còn 72 liệt sĩ chưa tìm kiếm, quy tập tại 16/38 xã, phường. Nhân dân cung cấp 10 nguồn tin về mộ liệt sĩ, trong đó, có thông tin chỉ xác định liệt sĩ nằm ở khu vực rừng, khe núi, sườn đồi, bãi nương; có nơi cụ thể hơn với những dấu hiệu như: hòn đá, đầu nguồn suối hoặc vị trí người dân đang sản xuất tại các xã: Tả Lèng, Pa Tần, Nậm Sỏ, Tủa Sín Chải, Dào San, Sì Lờ Lầu... Dù thông tin cụ thể đến đâu, trước khi tổ chức tìm kiếm, BCĐ tỉnh phải xác minh, đối chiếu từ nhiều nguồn và khảo sát kỹ thực địa. Bởi thực tế, sau hàng chục năm, địa hình đã nhiều thay đổi, đất đá xói lở, bồi lấp khiến không ít dấu tích ban đầu về mộ liệt sĩ không còn nguyên vẹn, làm quá trình tìm kiếm thêm khó khăn.
Những ngày tìm kiếm mộ liệt sĩ tại bản Hồ Thầu (xã Phong Thổ) vừa qua, Thượng tá Tẩn Yêu Lồng - Phó Chủ nhiệm Chính trị, Bộ CHQS tỉnh có một trải nghiệm khó quên. Thượng tá Lồng cùng 5 cán bộ phối hợp với cấp ủy, chính quyền địa phương đưa ông Giàng A Mếnh (người trực tiếp tham gia chôn cất liệt sĩ năm 1988) trở lại bản Hồ Thầu để xác định vị trí mộ liệt sĩ. Từ chỉ dẫn của nhân chứng, BCĐ tỉnh đào hơn 60m3 đất, đá, kiểm tra từng lớp đất, từng dấu tích với hy vọng tìm được HCLS. Tuy nhiên, địa hình thay đổi, đất đá xói lở, bồi lấp khiến những dấu tích ban đầu không còn nguyên vẹn, việc xác định chính xác vị trí gia chôn cất liệt sĩ gặp không ít khó khăn. Sau 2 ngày tìm kiếm, Thượng tá Lồng cùng đoàn công tác đã kiểm tra kỹ từng lớp đất nhưng chưa tìm thấy HCLS. Kết quả cho thấy nguồn tin cần tiếp tục được kiểm chứng, đối chiếu với các tài liệu và dấu vết thực địa để có cơ sở xác định hướng tìm kiếm phù hợp trong thời gian tới.
Nhắc đến trường hợp mộ tập thể tại đèo Khau Co, bản Sắp Ngụa, xã Mường Than, Trung tá Đinh Văn Xuân - Trưởng Ban Chính sách, Bộ CHQS tỉnh kể về những gian nan trong tìm kiếm HCLS. Từ thông tin thân nhân cung cấp, Trung tá Xuân cùng thành viên BCĐ tỉnh xuống địa bàn gặp nhân chứng, khảo sát, đối chiếu các dấu tích. Mặc dù địa hình thay đổi, nấm mộ vẫn còn, qua xác minh có cơ sở xác định đây là nơi chôn cất bộ đội hi sinh trong chiến đấu tại Khau Co. Trung tá Xuân cùng thành viên BCĐ tỉnh tổ chức khai quật hơn 60m2, đào hơn 120m3 đất, đá nhưng vẫn chưa tìm thấy HCLS. Trò chuyện với chúng tôi, Trung tá Xuân tâm sự: “Không tìm thấy HCLS trong một lần khai quật không có nghĩa là chúng tôi bỏ cuộc. Mỗi lần xác minh, mỗi mét đất được đào lên đều giúp có thêm căn cứ đánh giá lại nguồn tin, tiếp tục khoanh vùng, rà soát và xác định hướng tìm kiếm chính xác hơn”.

Các lực lượng thực hiện nhiệm vụ tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Than Uyên.

Không chỉ việc xác định vị trí mộ liệt sĩ gặp khó, công tác xác định danh tính liệt sĩ bằng ADN cũng đứng trước những giới hạn của thời gian. Tại 6 nghĩa trang liệt sĩ, BCĐ tỉnh đã khai quật 152 phần mộ chưa xác định thông tin, song chỉ 55 mộ, đạt 36,2%, còn đủ điều kiện lấy mẫu. Nhiều hài cốt được quy tập từ nhiều năm trước đã chịu tác động của quá trình di chuyển, cải táng, tôn tạo và điều kiện tự nhiên. Mẫu xác định ADN bị mủn, mục, phân hủy khiến việc giám định gặp nhiều trở ngại.
Khu mộ tập thể tại xã Bình Lư là kết quả đáng ghi nhận trong quá trình tìm kiếm, quy tập HCLS của BCĐ tỉnh. Từ tài liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và kết quả khảo sát thực địa, lực lượng chức năng từng bước xác định khu vực chôn cất. Trong quá trình khai quật, BCĐ tỉnh phát hiện nhiều xương người cùng đầu đạn, vỏ súng trường, bút mực và những bọc vải đã mục nát. BCĐ tỉnh đối chiếu các nguồn tư liệu và làm việc với đơn vị lịch sử để xác định đây là nơi an táng 47 CBCS Tiểu đoàn 920, Trung đoàn 148 và Ban Cán sự Đảng huyện Phong Thổ hy sinh ngày 14/2/1951.
Tuy nhiên, không phải nguồn tin nào cũng giúp BCĐ tỉnh tìm kiếm, xác định ngay vị trí hài cốt. Tại một số khu vực, BCĐ tỉnh đã tổ chức khảo sát, khai quật nhưng chưa phát hiện HCLS. Nhiều cuộc tìm kiếm của BCĐ tỉnh vẫn phải tìm thêm thông tin về địa hình, dấu tích và độ chính xác của nguồn tin. BCĐ tỉnh tiếp tục đối chiếu các dữ liệu thu thập được để điều chỉnh phạm vi và hướng tìm kiếm.
Hành trình 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập HCLS ở Lai Châu rất cần sự kiên trì và trách nhiệm của mỗi CBCS. BCĐ tỉnh tiếp tục bám địa bàn, gặp gỡ nhân chứng, rà soát hồ sơ, đối chiếu tài liệu và khảo sát thực địa. Mỗi thông tin được kiểm chứng sẽ giúp việc tìm kiếm chính xác hơn. Đó là trách nhiệm và cũng là sự tri ân đối với liệt sĩ đã hi sinh vì Tổ quốc.