Theo tinh thần Quyết định số 1067/1998/QĐ-TTg ngày 25/11/1998 của Thủ tướng Chính phủ, tủ sách pháp luật ở các xã, phường, thị trấn ra đời nhằm mục đích: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) rộng rãi trong các tầng lớp Nhân dân, nâng cao ý thức chấp hành cũng như giám sát việc thi hành pháp luật, chủ trương, chính sách, chế độ của Đảng,Nhà nước.

Đến nay 100% các xã, phường, thị trấn trong toàn tỉnh đã có tủ sách pháp luật. Đây là cơ hội để toàn dân tiếp cận, nghiên cứu pháp luật để thực hiện theo, giám sát người khác thực hiện. Tuy nhiên, qua kiểm tra thực tế cho thấy tủ sách này chưa phát huy hết chức năng, hiệu quả chưa cao.

Trong các chuyến công tác, chúng tôi đã đến nhiều xã, phường, thị trấn trên địa bàn tỉnh, điều đáng ghi nhận là hầu hết tủ sách pháp luật đều được bố trí ở những nơi thuận lợi cho việc tiếp cận của Nhân dân. Trong tủ sách các văn bản quy phạm pháp luật, luật… đều rất phong phú.

Nhân dân xã Ma Ly Pho (huyện Phong Thổ) tìm hiểu thông tin tại tủ sách pháp luật của xã.

Tuy nhiên điều đáng nói là rất ít khi chúng tôi thấy bà con đến tra cứu, tìm hiểu về luật. Đến đâu cũng thấy, tủ và sách trong tủ rất ngay ngắn, gọn gàng, rất mới như thể chưa bao giờ được động tới. Những người có trách nhiệm quản lý tủ sách này cũng thừa nhận rằng: người đến mượn sách, đọc sách, văn bản pháp luật khá ít. Nếu có người đọc thì đó chủ yếu là cán bộ xã, các thầy, cô giáo và các văn bản họ mượn cũng chỉ là những tài liệu có nội dung “sát sườn” với chính mình.

Không nói gì đến các đạo luật, bộ luật mà ngay đến những văn bản, chính sách liên quan trực tiếp đến quyền lợi người dân mà UBND tỉnh ban hành cũng ít người biết đến. Ví dụ như Quyết định số 29/2013/QĐ-UBND ngày 29/10/2013  của UBND tỉnh ban hành quy định về thực hiện chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2014 - 2016 với những quy định cụ thể trong việc trợ giá giống lúa, giống ngô, xây dựng chuồng, trại, trồng cỏ phục vụ chăn nuôi… nhưng nhiều người dân khi chúng tôi hỏi hầu hết đều trả lời là không biết. Ông Hoàng Văn Trịnh (phường Quyết Tiến, thành phố Lai Châu) khẳng định ông không biết về quyết định nói trên dù rằng ông đang chuẩn bị vật liệu để xây dựng chuồng nuôi lợn và gia đình ông thuộc diện hộ nghèo. Hay như ông Vừ A Dế (xã Sin Súi Hồ, huyện Phong Thổ) cũng vậy, dù được hưởng lợi nhiều về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng của Chính phủ, các văn bản về chính sách này cũng không thiếu tại tủ sách pháp luật hoặc tại Bộ phận “một cửa” của xã nhưng ông cũng chưa bao giờ dành thời gian nghiên cứu về chính sách này.

Nguyên nhân của tình trạng trên là do nhận thức về tầm quan trọng của tủ sách pháp luật còn hạn chế; văn hóa đọc chưa phải là một phần trong cuộc sống của một bộ phận dân cư. Bên cạnh đó việc địa hình các xã bị chia cắt bởi đồi, núi, dốc đèo trong khi thời gian bà con dành cho việc phát triển kinh tế là khá lớn. Còn tủ sách pháp luật đôi khi ở rất xa bản, văn bản, ngôn ngữ của các luật lại khô cứng, hàn lâm, khiến nhiều người khó hiểu, khó tiếp thu. Việc nêu gương về hiệu quả của việc sống và làm việc bằng pháp luật đôi khi chưa được xem trọng khiến đồng bào không thấy được lợi ích của việc hiểu biết pháp luật…

Để khắc phục những bất cập trên, đưa tủ sách pháp luật trở thành cẩm nang trong cuộc sống của đồng bào, thiết nghĩ việc đầu tiên là nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền để bà con nhận thức được hiệu quả của việc hiểu biết về luật pháp. Chỉ có tuyên truyền mới có thể thay đổi nhận thức của bà con.

Nâng cao văn hóa đọc là việc làm vô cùng cấp thiết hiện nay và nó càng cấp thiết hơn trong công tác PBGDPL. Khó có thể kể, hát, làm thơ… về luật pháp mà chỉ tự thân mỗi người tìm hiểu, đọc các văn bản luật thì mới “thấm” được tinh thần của luật pháp, từ đó sẽ tự giác tìm đến với tủ sách pháp luật.

Việc đưa tủ sách đến thôn bản có lẽ rất khó thực hiện nhưng việc sử dụng các “thư viện pháp luật sống” thông qua người có uy tín sẽ dễ thực hiện hơn. Nếu như mỗi bản có một người có uy tín chịu khó nghiên cứu, nghiền ngẫm về luật pháp rồi sau đó trong các buổi sinh hoạt cộng đồng, trong cuộc sống hàng ngày, người có uy tín này đem pháp luật để giảng giải cho bà con thì có lẽ hiệu quả sẽ rất cao bởi đơn giản là tiếng nói của người có uy tín bao giờ cũng được cộng đồng đón nhận mạnh mẽ. Hơn nữa, khi luật pháp được “thẩm thấu” qua người có uy tín thì tính hàn lâm, viện sỹ, khô cứng của luật pháp sẽ trở thành những ví dụ, dẫn chứng minh họa, sống động, gần gũi, dễ nghe, dễ nhớ, dễ làm theo đối với người dân.

Qua thực tế công tác PBGDPL cho thấy các tờ rơi, tờ gấp, hỏi đáp về pháp luật có hiệu quả khá cao. Khi các văn bản có hình ảnh minh họa, được trình bày bắt mắt, tác động mạnh mẽ đến trực quan của người tiếp nhận sẽ thu hút họ hơn là các văn bản chỉ có ký tự khô cứng.

Tủ sách pháp luật có vai trò rất quan trọng trong việc PBGDPL, tình trạng không phát huy được hiệu quả không chỉ gây lãng phí về mặt kinh tế mà còn gây lãng phí thông tin và tri thức. Nếu có những giải pháp phù hợp, tủ sách sẽ trở thành cẩm nang pháp luật quan trọng đối với người dân. Trong đó, vai trò của người có uy tín có lẽ là quan trọng nhất trong công tác này.