Nhiều nguy cơ tiềm ẩn

Cho đến nay, người dân bản Phiêng Ban, xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn vẫn nhớ như in vụ tai nạn giao thông đường thủy nghiêm trọng diễn ra tại Km152+800 thuộc địa phận bản Phiêng Ban ngày 13/7/2018. Vụ tai nạn đã khiến ba người: Sùng Thị Dia, Hờ A Dơ và Hờ A Chía - trú tại bản Háng Mừ Lừ và Xà Phìn 2, xã Sá Tổng, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên tử vong. Theo cơ quan chức năng, chiếc thuyền gỗ do anh Sùng Chừ Dính trú tại bản Háng Mừ Lừ, xã Sá Tổng tự chế dài 6 mét, trọng tải 6 tạ, có gắn động cơ với công suất 9CV. Khi đang lưu thông từ thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên đến xã Sá Tổng, huyện Mường Chà, tỉnh Điện Biên, đến khu vực trên thì bị tai nạn đắm thuyền. Đó chỉ là một trong những vụ tai nạn đường thủy đáng tiếc xảy ra trên địa bàn tỉnh ta do ý thức của người tham gia giao thông đường thủy.

Đại tá Nguyễn Văn Luy - Trưởng Phòng CSGT - Công an tỉnh chia sẻ, nằm ở vùng thượng lưu Sông Đà, mật độ sông suối cao, diện tích lưu vực lớn, Lai Châu có lợi thế về diện tích mặt nước nhờ xây dựng các công trình thủy điện. Cũng nhờ đó, nhiều tuyến đường thủy nội địa được hình thành không chỉ mở ra cơ hội cho Lai Châu giao thương phát triển kinh tế mà còn là tiềm năng phát triển ngành nghề nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, đến nay việc đầu tư phát huy thế mạnh cũng như quản lý giao thông đường thủy nội địa còn nhiều bất cập, hạn chế. Phương tiện vận tải đường thủy cũng chưa được đầu tư về số lượng cũng như quy mô; kết cấu hạ tầng bị xâm hại như: mất hệ thống báo hiệu, khai thác tài nguyên trái phép... Việc cải tạo luồng tuyến chưa được đầu tư đúng mức, nhiều đoạn sông có dòng chảy uốn khúc, bán kính cong nhỏ, rất nguy hiểm cho tàu bè hoạt động trên sông, nhất là mùa mưa lũ, trong khi hệ thống sông suối trên địa bàn tỉnh ta có độ dốc khá cao.

Với hơn 400km đường thủy nội địa, những năm qua, mặc dù cơ quan chức năng trong tỉnh đã tích cực tuần tra, kiểm soát, đẩy mạnh công tác tuyên truyền lưu động tới người dân, song do đặc thù các lòng hồ có nhiều luồng nhánh quanh co, bên cạnh đó, nhu cầu đi lại của người dân ngày càng tăng, nên nhiều hộ đã tự làm, mua phương tiện như: bè tre, thuyền độc mộc, thuyến sắt gắn máy… chưa có đăng ký, đăng kiểm để vận chuyển người và hàng hóa. Cùng với đó, nhiều tuyến sông không có hệ thống biển báo hiệu nên nguy cơ mất an toàn cao cho người và phương tiện tham gia giao thông đường thủy.

Hoạt động trên tuyến giao thông đường thủy hiện nay không chỉ có phương tiện thủy nội địa của tỉnh mà còn có phương tiện thủy nội địa của các tỉnh Sơn La, Điện Biên. Một số phần tử xấu đã lợi dụng bè, thuyền của bà con để khai thác thủy sản trái phép và hoạt động cờ bạc, mại dâm, buôn bán ma túy... gây khó khăn trong quản lý đảm bảo an toàn giao thông đường thủy nội địa cũng như công tác an ninh trật tự. Xuất phát từ thực trạng đó, công tác quy hoạch hệ thống thao thông đường thủy nội địa thời gian qua đã được tỉnh quan tâm, đẩy nhanh tiến độ triển khai thực hiện.

Đẩy mạnh công quy hoạch đường thủy nội địa

Lực lượng Cảnh sát Giao thông tuyên truyền, hướng dẫn người dân bản Thành Chử, xã Tủa Sín Chải, huyện Sìn Hồ sử dụng áo phao khi tham gia giao thông đường thủy nội địa.

Qua rà soát, hệ thống đường thủy nội địa trên địa bàn tỉnh chủ yếu được hình thành trên 3 tuyến sông chính: Sông Đà, Nậm Na và Nậm Mu. Việc xây dựng các công trình thủy điện đã hình thành các lòng hồ lớn, ngoài việc cung cấp nguồn điện năng, điều tiết nước phục vụ phát triển nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, hình thành các khu du lịch sinh thái, còn có vai trò quan trọng trong phát triển giao thông đường thủy. Do đó, việc hoàn thành quy hoạch phát triển giao thông đường thủy nội địa nhằm định hướng cho hoạt động đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường thủy nội địa có tính kết nối cao với hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông và các kết cấu hạ tầng khác, tạo thuận lợi cho hoạt động giao thông vận tải trên đường thủy nội địa; phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Dựa trên hiện trạng các vùng hồ thủy điện Sơn La, Lai Châu, Huổi Quảng, Bản Chát, tỉnh ta đã quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường thủy nội địa theo luồng tuyến như sau: trên vùng hồ thủy điện Sơn La, hình thành tuyến đường thủy nội địa Sơn La đến thủy điện Lai Châu dài 175km (trong đó đoạn tuyến thuộc địa phận tỉnh Lai Châu giáp ranh tỉnh Sơn La đến đập Thủy điện Lai Châu dài 90km, đã được Bộ Giao thông Vận tải công bố luồng tuyến tại Quyết định số 4402/QĐ - BGTVT ngày 15/12/2015). Ngoài ra, trên vùng lòng hồ còn có các tuyến nhánh do địa phương quản lý gồm: tuyến Mường Lay (tỉnh Điện Biên) đến bến Chăn Nưa, huyện Sìn Hồ (dài khoảng 15km) và từ bến Nậm Mạ, huyện Sìn Hồ đến bến Nậm Tăm, huyện Sìn Hồ (dài khoảng 17km).

Vùng hồ thủy điện Lai Châu hình thành tuyến đường thủy nội địa có tổng chiều dài khoảng 91km (được Bộ Giao thông Vận tải công bố luồng tuyến tại Quyết định số 183/QĐ - BGTVT ngày 25/1/2019) trong đó, đoạn từ đập thủy điện Lai Châu đến bến Pắc Ma (xã Mường Tè, huyện Mường Tè dài 85km); đoạn nhánh từ Km40 + 00 (ngã ba Pô Lếch) và đến trung tâm huyện Mường Tè dài 6km. Tuyến đường thủy trên vùng lòng hồ thủy điện Lai Châu đi qua các xã: Nậm Hàng, Mường Mô, Kan Hồ, Nậm Khao đến điểm cuối là bến Pắc Ma (xã Mường Tè).

Vùng hồ thủy điện Bản Chát (huyện Than Uyên) hình thành luồng tuyến đường thủy nội địa dài khoảng 92km, từ đập thủy điện Bản Chát qua địa bàn các xã: Mường Kim, Mường Cang, Pha Mu, Mường Mít, Tà Mít (huyện Than Uyên) đến bản Nậm Cần (xã Nậm Cần, huyện Tân Uyên). Vùng hồ thủy điện Huổi Quảng, huyện Than Uyên hình thành tuyến đường thủy nội địa dài khoảng 30km, từ đập thủy điện Huổi Quảng đến đập thủy điện Bản Chát đi qua địa bàn các xã: Khoen On, Ta Gia và Mường Kim (huyện Than Uyên).

Cùng với đó, hệ thống cảng, bến thủy nội địa cũng được quy hoạch phát triển bao gồm 25 bến thủy nội địa và 1 cảng. Trong đó, vùng hồ thủy điện Sơn La có 8 bến và 1 cảng, vùng hồ thủy điện Lai Châu có 7 bến, vùng hồ thủy điện Bản Chát có 6 bến và vùng hồ thủy điện Huổi Quảng có 4 bến. Đến nay, Bộ Giao thông Vận tải công bố 2 tuyến đường thủy nội địa Quốc gia, nên đã được lắp đặt phao tiêu, biển báo hiệu… Đối với các bến thủy nội địa theo quy hoạch, hiện đã có 1 cảng và 2 bến thủy nội địa được đầu tư xây dựng. Gồm cảng chuyên dùng thủy điện Lai Châu tại xã Nậm Hàng, huyện Nậm Nhùn và bến Ta Gia (phục vụ dân sinh), bến Nậm Tăm (phục vụ khách và hàng hóa) được đầu tư bằng nguồn vốn tái định cư. Hiện trên các tuyến, luồng, hệ thống bến, cảng nội địa, hàng ngày vẫn có hàng trăm lượt người qua lại bằng các phương tiện khác nhau.

Lợi ích thiết thực

Việc quy hoạch giao thông đường thủy nội địa không chỉ đáp ứng nhu cầu phát triển giao thông vận tải đường thủy trong việc vận chuyển hàng hóa, khai thác, đánh bắt thủy sản mà còn mở ra cơ hội phát triển nghề nuôi thả thủy sản. Đêm đến trên các lòng hồ thủy điện, ánh điện từ những lồng cá càng tô đẹp thêm cho mặt hồ. Buổi sáng sớm tinh mơ, khi những giọt sương còn chưa tan hết, ánh bình mình vừa ló rạng thì cũng là lúc báo hiệu thành quả của ngư dân sau một đêm lao động, đánh bắt cá tôm. Thuyền cập bến, không biết từ bao giờ dọc lòng hồ thủy điện Sơn La, Lai Châu… hình thành các phiên chợ buôn bán tôm, cá. Nhằm khai thác lợi thế mặt hồ, năm 2014, UBND tỉnh đã phê duyệt các Đề án Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Lai Châu đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030, trong đó chú trọng phát triển nuôi cá lồng trên các hồ thủy điện; Quyết định số 1744/QĐ-UBND ngày 28/12/2012 về việc phê duyệt Quy hoạch Nuôi cá nước lạnh tỉnh Lai Châu giai đoạn 2011 - 2020; Quyết định số 1739/QĐ-UBND ngày 18/12/2012 về việc phê duyệt phát triển kinh tế - xã hội hồ thủy điện Sơn La tỉnh Lai Châu đến năm 2020. Theo đó, nhiều hộ dân sinh sống ven sông, lòng hồ Thủy điện Sơn La, Lai Châu, Huổi Quảng, Bản Chát… được hỗ trợ vốn, giống, lồng, kỹ thuật nuôi thả cá, giúp bà con các dân tộc vùng ven có thêm việc làm từ nghề nuôi thả thủy sản. Đó cũng là tiền quan trọng đề để lĩnh vực thủy sản của tỉnh phát triển bền vững.

Vùng ven sông Đà có diện tích tự nhiên 559.438,58ha, hơn 145,5 nghìn người sinh sống trên địa bàn 47 xã, thị trấn thuộc 3 huyện của tỉnh Lai Châu. Phong tục tập quán độc đáo cùng những giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc tạo nên nền văn hoá đa dạng và phong phú. Đặc biệt là trong các lễ hội truyền thống như: Gầu Tào của người Mông, Đua thuyền, Then Kin Pang của người Thái...; cùng các làn điệu hát dân ca, hát dao duyên đằm thắm, trữ tình đã cuốn hút biết bao du khách khi đến với vùng ven sông Đà.

Loại hình thư giãn trên sông nước mặc dù mới xuất hiện ở Lai Châu song đã thu hút nhiều du khách trong cuộc hành trình khám phá, chinh phục thiên nhiên. Từ thượng nguồn sông Đà, xuôi về hạ lưu, giữa cái nắng và gió miền biên viễn, du khách sẽ được thu vào tầm mắt phong cảnh sơn thuỷ hữu tình, thấp thoáng những ngôi nhà sàn, nhà lợp ngói của đồng bào các dân tộc, tạo lên một thế giới xanh tuyệt đẹp. Điểm dừng chân đầu tiên của du khách là Khu di tích bia Lê Lợi được đặt tại xã Lê Lợi, huyện Nậm Nhùn. Nơi đây vẫn còn bút tích của vị vua khai sinh nhà Lê. Năm 1432, sau khi đi dẹp loạn vùng biên viễn Tây Bắc, vua Lê Thái Tổ đã cho khắc vào vách núi bài thơ nhằm răn đe những kẻ phản loạn nơi phên dậu Tổ quốc, đồng thời khẳng định chủ quyền của nước Đại Việt thời bấy giờ. Xuôi theo dòng vài ki lô mét là điểm Dinh thự “vua Thái” Đèo Văn Long, bây giờ toàn bộ khu di tích đã nằm dưới lòng hồ thủy điện, chỉ còn nhấp nhô những thành, vách, bút tích cổ xưa. Ghé thăm các bản làng ven sông, du khách được khám phá nhiều nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc, từ đời sống tâm linh, văn hóa bản địa đến những món ăn truyền thống… Có đi mới biết tiềm năng về giao thông đường thủy, du lịch, khai thác, nuôi trồng thủy sản... ở tỉnh ta thật lớn, lại dễ dàng kết nối với các điểm du lịch trong khu vực Tây Bắc. Nếu quy hoạch được các tuyến đường nội địa sẽ khai thác được các tiềm năng, thế mạnh du lịch vùng ven sông Đà; đưa khu du lịch ven sông phát triển tương xứng với những tiềm năng vốn có, trở thành điểm đến hấp dẫn với các nhà đầu tư, du khách trong nước và quốc tế.

Một trong những lợi ích thiết thực nữa trong việc quy hoạch giao thông đường thủy nội địa đó là đảm bảo sự ổn định, mức độ an toàn giao thông của tuyến, luồng và các phương tiện tham gia giao thông. Song song với xây dựng cảng bến, cắm phao tiêu, biển báo trên các tuyến đường thủy nội địa cùng với sự nỗ lực của cơ quan chức năng trong việc đẩy mạnh tuyên truyền, tuần tra, kiểm soát về an toàn giao thông đường thủy. Thường xuyên phối hợp với cơ quan thông tin đại chúng tuyên truyền, hướng dẫn Nhân dân tích cực phòng chống thiên tai bão, lũ từ các tuyến sông, suối, lòng hồ; cảnh báo tình hình mưa, bão, lũ sẽ giúp bà con kịp thời phòng tránh… Góp phần hạn chế thấp nhất thiệt hại và những vụ tai nạn đáng tiếc xảy trên trên các tuyến sông suối, đường thủy nội địa.

Đôi điều trăn trở

Tuy nhiên hiện nay, để các bến, tuyến giao thông đường thủy nội địa được đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng và đi vào khai thác, tỉnh Lai Châu cũng gặp trở ngại do nguồn lực đầu tư cho đường thủy nội địa còn thấp. Công tác xã hội hóa đầu tư các tuyến đường thủy gặp nhiều khó khăn. Nhằm phát huy tối đa hệ thống sông, suối, kết hợp với đầu tư, nâng cấp, cải tạo kết cấu hạ tầng cảng, bến, phát triển giao thông vận tải đường thủy nội địa nhằm phục vụ ngày càng hiệu quả hơn cho việc phát triển kinh tế, đi lại của Nhân dân, thời gian tới, tỉnh Lai Châu sẽ thu hút mọi thành phần kinh tế, nhiều hình thức tham gia đầu tư. Từng bước xây dựng hệ thống giao thông vận tải đường thủy trên địa bàn tỉnh phát triển cả về luồng tuyến, bến cảng, phương tiện và năng lực quản lý... Tăng cường quản lý, cấp phép cho các bến khách ngang sông đủ điều kiện hoạt động theo quy định, góp phần bảo đảm an toàn giao thông, bảo đảm thuận tiện cho việc đi lại của Nhân dân. Đặc biệt, phục vụ vận chuyển nông sản của Nhân dân, tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế - xã hội các xã vùng ven sông.

Cùng với những giải pháp cụ thể trong quy hoạch, phát triển hạ tầng giao thông đường thủy nội địa, đồng chí Giàng A Tính – Phó Chủ tịch UBND tỉnh cũng kiến nghị, Bộ Giao thông Vận tải, Cục đường thủy nội địa Việt Nam xem xét hỗ trợ kinh phí để tỉnh đầu tư cho công tác khảo sát, lắp đặt phao tiêu, biển báo phục vụ việc công bố luồng, tuyến đường thủy nội địa địa phương; xây dựng bến cảng theo quy hoạch. Hỗ trợ trang thiết bị cho lực lượng thanh tra giao thông để phục vụ công tác tuần tra kiểm soát. Tiếp tục hỗ trợ áo phao, dụng cụ nổi cho đồng bào các dân tộc thuộc diện hộ nghèo, vùng sâu, vùng xa trên địa bàn tỉnh... Từng bước giúp Lai Châu khai thác hiệu quả tiềm năng, thế mạnh trên các tuyến sông, suối, lòng hồ.