Tìm hiểu chúng tôi được biết, hiện nay tình trạng kết hôn cận huyết, đặc biệt là tảo hôn đang diễn ra nhiều ở khu vực đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh. Từ bản vùng sâu, vùng xa đến các khu vực thị trấn, thị tứ đều có, nhất là kết hôn khi chưa đủ tuổi.

Một trường hợp kéo vợ tại bản Gia Khâu, xã Sì Lở Lầu, huyện Phong Thổ.

Hiện nay, Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình tỉnh (Sở Y tế) đang triển khai mô hình can thiệp giảm tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, nâng cao chất lượng dân số ở 37 xã trên địa bàn tỉnh. Theo đánh giá của đơn vị, năm 2015 trong 37 xã có 263 cặp đôi tảo hôn, tăng 0,24% so với năm 2014 và 3 cặp hôn nhân cận huyết thống, trong khi đó năm 2014 không có cặp nào.

Bà Giáp Thị Chỉ - nguyên Chi cục Trưởng Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình tỉnh cho biết: Tảo hôn là tình trạng khá phổ biến ở tỉnh ta. Do phong tục tập quán còn lạc hậu, điều kiện kinh tế hạn chế nên quan niệm của một số đồng bào các dân tộc trên địa bàn “rất thoáng” về hành vi tảo hôn, thanh, thiếu niên thích nhau là lấy nhau chứ nhận thức về tảo hôn là một điều khá sáo rỗng đối với người dân.

Một điều đáng quan tâm khác là hiện nay dù nhiều người nhận định rằng tình trạng tảo hôn đang khá nhiều ở tỉnh ta nhưng để tìm một con số mới nhất và chính xác phản ánh tình trạng này thì chưa có cơ quan, đơn vị nào cung cấp được. Theo thông tin được phản ánh tại Hội thảo góp ý dự thảo Đề án giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào các dân tộc thiểu số do Ủy ban Dân tộc tổ chức ngày 6/11/2014 tại Hà Nội thì Lai Châu đang là tỉnh có tỷ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống cao. Một con số khác được dẫn ra tại Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (Cơ quan ngôn luận của Bộ Tư pháp), tỷ lệ tảo hôn của tỉnh ta là 18,6%. Con số này một lần nữa được dẫn ra tại Hội thảo Tham vấn xây dựng kế hoạch thực hiện Quyết định số 498/QĐ-TTg (ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ) do Ủy ban Dân tộc phối hợp với Đại sứ quán Ailen (Hà Nội) tổ chức ngày 4/6/2015.

Một trong những nguyên nhân phải kể đến đầu tiên là phong tục, tập quán trong một số đồng bào dân tộc còn lạc hậu. Người dân vẫn cho rằng chuyện lấy vợ, lấy chồng cốt ở yêu nhau chứ không quan trọng tuổi tác. Một số nơi còn tục kéo vợ, cướp vợ, tục nối dây, dùng lễ cúng ma thay cho Giấy đăng ký kết hôn. Trong tư duy của một số người còn có chuyện chỉ cần của cải của gia đình mình không bị mang sang gia đình khác là được... dẫn tới tình trạng kết hôn cận huyết thống và tảo hôn diễn ra như hiện nay. Trong những chuyến công tác tại cơ sở, chúng tôi được nghe, được tận mắt chứng kiến những câu chuyện về kết hôn cận huyết thống và tảo hôn. Qua những lần đó có thể khẳng định rằng khái niệm tảo hôn và hôn nhân cận huyết vẫn còn là điều gì đó xa lạ đối với bà con. Bởi trong bản nếu cô gái nào quá 22 tuổi chưa lấy chồng được cho là ế, thanh niên nào lấy được vợ càng sớm thì càng được đánh giá là trưởng thành. Chưa hết, trong đồng bào dân tộc Mông vẫn còn tình trạng tự vẫn khi bị ngăn cản lứa đôi, bởi vậy việc ngăn cản các cặp đôi tảo hôn gần như không có!

Phong tục là vậy nhưng cũng phải kể đến trình độ dân trí ở những nơi có tảo hôn và hôn nhân cận huyết thường rất thấp. Nhiều người khi hỏi về hậu quả của hôn nhân cận huyết thống hay tảo hôn đều rất mơ hồ hoặc chỉ được giải thích bằng các hiện tượng tâm linh, thần học chứ chưa có mấy người hiểu đúng về bản chất tác hại của tình trạng này. Những hậu quả về sinh học, sự thoái hóa về giống nòi là điều gì đó bà con cho rằng viển vông, hoang đường. Cái mà bà con thấy được là nhà có thêm người làm, bản có thêm một đám cưới và của cải trong gia đình không bị tản mát sang gia đình khác...

Điều kiện kinh tế cũng là một nguyên nhân gián tiếp dẫn tới việc tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Có nhiều trường hợp khi phóng viên hỏi về mục đích của việc lấy vợ, các nam thanh niên trả lời thẳng băng: Lấy cho có người làm việc nhà! Điều kiện kinh tế cũng khiến nhiều người phải lấy vợ nhanh, lấy gấp, lấy để yên bề gia thất, tu chí làm ăn... dẫn tới tình trạng tảo hôn tăng mạnh qua các năm. Mặt khác, khi có điều kiện kinh tế, trong thời đại công nghệ thông tin phát triển, việc giao lưu, tiếp xúc qua các thiết bị thông tin rất đơn giản đã rút ngắn khoảng cách cả về thời gian và không gian “tìm hiểu” của thanh niên nên việc kết hôn sớm cũng dễ xảy ra.

Ngoài ra, hiệu quả công tác tuyên truyền cũng như các biện pháp can thiệp, giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết có thể khẳng định là chưa cao. Bên cạnh đó, việc tuân thủ các quy định của pháp luật về hôn nhân cũng còn chưa được thực hiện nghiêm túc. Điều này có thể dễ dàng lý giải khi mỗi cặp đôi kết hôn thì thôn, bản đều phải biết nhưng sự can thiệp mang tính chất pháp lý vẫn không mang lại hiệu quả. Thậm chí có người còn “hồ hởi” khi được dự đám cưới dù biết rằng đó là những vụ tảo hôn.

Với cả nguyên nhân chủ quan và khách quan, tình trạng tảo hôn và kết hôn cận huyết thống vẫn còn nhiều vấn đề đáng quan tâm. Điều này đòi hỏi sự chung tay, vào cuộc mạnh mẽ, quyết liệt và trách nhiệm của nhiều cấp, nhiều ngành và đặc biệt là sự hưởng ứng của mỗi người dân để cùng nâng cao chất lượng giống nòi, chất lượng nguồn nhân lực.