Trong những buổi đi chợ phiên San Thàng, tôi thường được nghe mọi người nhắc đến bản văn hóa Xéo Sin Chải như một bản tiêu biểu về thực hiện nếp sống văn hóa. Người ta bảo: “Ở bản ấy, tuy kinh tế chỉ phụ thuộc vào ruộng, nương nhưng do chăm chỉ, cần cù nên mọi nhà trong bản đều có đủ tiện nghi sinh hoạt, con cái được ăn học đầy đủ lắm!”, và “Bà con trong bản biết đùm bọc nhau, chẳng khi nào xảy ra chuyện cãi cọ, to tiếng làm ảnh hưởng đến tình cảm láng giềng”…

Thường xuyên thăm hỏi người cao tuổi là một trong những nét đẹp văn hóa của bà con trong bản.

Theo lời giới thiệu ấy, chúng tôi đến bản Xéo Sin Chải. Các con ngõ tuy hẹp nhưng đã được bêtông hóa 100%, đường làng ngõ xóm phong quang, sạch sẽ. Những hàng cây găng trồng xung quanh mỗi nhà cũng được xén, tỉa cẩn thận. Trẻ em đi học về, gặp người lớn đều biết chào hỏi lễ phép. Mọi người trong bản nói chuyện với nhau tình cảm…

Khi chúng tôi hỏi về “bí quyết” xây dựng nếp sống văn hóa này, ông Vũ Văn Nhíp – Trưởng bản văn hóa Xéo Sin Chải chỉ cười và nói: “Ở bản tôi có đến 30 người cao tuổi. Tinh thần gương mẫu, sự dạy dỗ, bảo ban của những “cây cao bóng cả” góp phần rất lớn để mọi nhà trong bản có nếp sống văn minh, nghĩa tình. Cháu con thảo hiền, hiếu kính với ông bà, cha mẹ”.

Ông Đỗ Văn Khuê - 101 tuổi là một trong những “cây cao bóng cả” như vậy. Đã ở vào tuổi “xưa nay hiếm” nhưng ông vẫn còn khỏe mạnh, minh mẫn để dạy bảo 27 cháu, chắt, chút về lẽ sống. Ông thường ôn lại chuyện cũ với con cháu: “Năm 1930 ông tham gia cách mạng rồi vào Đảng năm 1952. Năm 1966, ông cùng bà con ở tỉnh Hà Nam lên huyện Phong Thổ cũ khai hoang. Thời gian ấy tuy gặp nhiều vất vả, thiếu thốn nhưng ông bà vẫn động viên 10 người con (5 trai, 5 gái) học hành và trở thành công nhân viên chức nhà nước. Ấy thế mà thời gian trôi nhanh thật, nay ông đã trở thành đảng viên 60 năm tuổi Đảng và đại gia đình ta đã đông đúc, sum vầy thế này!”…

Những lời dạy bảo của người cao tuổi không chỉ thúc đẩy cháu, con tích cực học tập, sản xuất, công tác mà còn giúp họ rèn luyện nhiều đức tính tốt trong đời sống hàng ngày.

Tuy nền kinh tế của bản chủ yếu trông chờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, rau xanh song do cần cù, chịu khó, các gia đình đã biết “biến đất cằn sỏi đá thành cơm”. Ông Nguyễn Văn Quát là một ví dụ điển hình về phát triển kinh tế trên vùng đất khó. Tuy đã gần 60 tuổi, nhưng hàng ngày, ông Quát vẫn chăm sóc rau, nuôi cá, trồng chè, cấy lúa. Nhờ siêng năng, mảnh vườn nhà ông không chỉ đủ phục vụ nhu cầu gia đình mà mỗi năm còn thu được hơn 50 triệu đồng tiền lãi.

Không chỉ gia đình ông Quát mà các gia đình khác cũng vậy. Theo thường lệ, cứ mỗi sáng sớm hay lúc đầu giờ chiều mọi người lại rủ nhau cùng đi làm. Ngay mùng 4 tết, bà con cũng đã cùng nhau ra đồng trồng mía để “khởi đầu một năm mới làm ăn chăm chỉ, thu hoạch cao hơn”. Bên cạnh các hoạt động nông nghiệp, một số gia đình trong bản còn làm nghề thủ công: mộc, xẻ, hàn xì. Nhờ vậy, cả bản chỉ có 1 hộ nghèo và được các hộ khác trong bản giúp đỡ về cây, con giống mỗi năm. Không chỉ giúp đỡ hộ nghèo, tình làng nghĩa xóm còn được thể hiện qua sự thăm nom, giúp đỡ 7 hộ cao tuổi neo đơn trong bản. Từ các hoạt động nhân nghĩa ấy, tình cảm của mọi nhà trong bản càng thêm gắn bó bền chặt, keo sơn.

Đến bản Xéo Sin Chải, một điều khiến chúng tôi ngạc nhiên nữa là tuy mọi nhà đều tường cứng, cộtcứng, nềncứng, mái cứng song không nhà nào phải xây tường bao kín cổng. Đem thắc mắc này đi hỏi, chúng tôi mới vỡ lẽ rằng do an ninh trật tự của bản đảm bảo, lại không có tình trạng hút chích ma túy nên trong bản, chưa từng có vụ mất cắp, mất trộm nào xảy ra. Ở bản, từ việc cưới hỏi, ma chay đến các ngày lễ, tết đều được thực hiện theo nếp sống mới, đơn giản, tiết kiệm theo quy ước, hương ước của bản…

Nếp sống văn minh ấy lan tỏa trong từng nếp nhà nơi bản nhỏ. Là niềm tự hào, cũng là truyền thống để già, trẻ, gái, trai của bản tiếp tục phát huy và giữ vững danh hiệu bản văn hóa đã đạt được trong 5 năm qua…