Bản Hoa Dì Hồ (xã Bản Hon, huyện Tam Đường) duy nhất đồng bào Mông sinh sống. Đường lên bản cheo leo, hiểm trở. Cuộc sống của người dân hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên. Họ không biết viên thuốc là gì, ốm thì gọi thầy về mổ lợn cúng ma, không khỏi lại bảo nhau vào rừng tìm cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian. Do đó nhiều người qua đời không rõ nguyên nhân.

Lý A Dùa (thứ 2 từ trái sang) cùng y tá Trạm y tế xã khám bệnh cho bà con bản Hoa Dì Hồ.

Năm 2000, anh Lý A Dùa là người duy nhất ở Hoa Dì Hồ học hết lớp 2 nên được xã cử đi học lớp y tá thôn, bản. Bà con ở bản gọi anh là “Dùa thuốc” bởi anh quá say mê với công việc khám chữa bệnh, cấp phát thuốc miễn phí cho đồng bào.

Mỗi lần xuống Trạm y tế xã nhận thuốc, Lý A Dùa lại chia thành từng phần nhỏ theo danh sách đã ghi chép. Trẻ em, người ốm nặng và người già thì cấp trước. Cứ thế, rất nhiều người đã khỏi bệnh.

Hôm Lý A Dùa cấp thuốc cho Lý Thị Dình (bị nhiễm trùng do vết thương ở chân) người lên cơn sốt nóng ran, nhưng chồng Dình không muốn nhận còn bảo: “Ơ! ông bà tao, bố mẹ tao sinh ra có ai được uống thuốc đâu sao giờ già thế còn chưa chết?”. Từ “cái lý” đó mà Lý A Dùa đã phải tìm cho mình một phương pháp khác để tuyên truyền, vận động dùng thuốc chữa bệnh.

Bà con đã tin anh từ khi hai con trâu nhà anh ốm nằm một chỗ không chịu ăn cỏ. Mấy gia đình trong bản cũng có trâu bị ốm tương tự thế nhưng đã chết trước đó mấy ngày rồi. Nhớ ngày đi học lớp y tá thôn bản, cán bộ nói gia súc, gia cầm nếu ốm phải gọi thú y đến chữa ngay. Lý A Dùa làm theo và 2 con trâu khoẻ trở lại. Nhiều người gật đầu nhưng không nói. Họ nửa tin, nửa ngờ. A Dùa vẫn không bỏ cuộc. Đêm đêm, người ta thấy Lý A Dùa bên hông đeo túi thuốc, một tay đốt đuốc hoặc cầm chiếc đèn pin đến gõ cửa từng nhà hỏi xem có người ốm không để còn cấp thuốc. Gõ nhiều quá chẳng ai buồn mở cửa, không mở thì anh vẫn nói vọng vào mấy câu, nội dung thường là cách phòng chống muỗi, sốt rét, bệnh dịch tả và hướng dẫn cụ thể cách ăn chín, uống sôi, ăn ở hợp vệ sinh…

Cuối năm 2009, khi biết tin có đoàn cán bộ quân y Bệnh viện 109 lên xã Bản Hon khám chữa bệnh, cấp phát thuốc miễn phí và tuyên truyền cho bà con cách phòng chống bệnh, Lý A Dùa lại lặn lội đến từng hộ dân để thông báo. Khi đoàn khám bệnh, rất đông nhân dân tới khám, bác sỹ nói đến đâu, A Dùa phiên dịch đến đó.

Không ai lý giải được tại sao Lý A Dùa lại miệt mài như thế? Tiền công thì chắc không phải bởi mỗi tháng thù lao anh nhận được cũng chỉ hơn chục cân thóc. Đến khi đọc những dòng cảm nhận của anh viết ra quyển sổ, mới hiểu thêm về anh: “Ngày 15/4, cấp cho Lý A Sử 5 viên cảm cúm, tiêm cho Lý A Dềnh 4 mũi sốt rét. Cả tháng 4 cấp thuốc cho 14 người, tiêm 1 người, ốm nhiều quá”.

Lẽ ra, khi trong bản có người ốm phải đến gặp y tá thôn, bản để lấy thuốc nhưng nếu như thế thì chẳng có viên thuốc nào được cấp vì bà con chưa quen cách ấy. Lý A Dùa lẳng lặng mang thuốc đến từng nhà, vừa tuyên truyền, vừa khám và cấp thuốc cho người ốm. Mỗi lần cấp, anh đều ghi lại triệu chứng của bệnh, loại thuốc đã cấp để đối chiếu, so sánh và tìm ra quy luật nhóm thuốc hợp với con người sống trên vùng lạnh giá.

 “Cũng vì quá lạc hậu mà nhiều người Mông ở Hoa Dì Hồ giờ đây mới biết mặt viên thuốc. Và người có công lớn nhất trong việc ấy không ai khác chính là y tá thôn, bản Lý A Dùa” - Đó là nhận xét của đồng chí Lò Văn Sâu - Bí thư Đảng uỷ xã Bản Hon hôm tổ chức lễ kết nạp Đảng cho Lý A Dùa. Lần đầu tiên người Mông ở Hoa Dì Hồ có một đảng viên. Giờ đây, trên mảnh đất Hoa Dì Hồ không còn có những cái chết thương tâm nữa. Hàng đêm, người ta vẫn thấy thấp thoáng bóng dáng Lý A Dùa vai đeo túi thuốc, tay cầm bó đuốc và chiếc gậy dong duổi đến từng nhà…