Tại chợ Đoàn Kết (thành phố Lai Châu) có rất nhiều người dân địa phương bán qủa đào. Đào được cho vào bao, túi nilông nhỏ với trọng lượng từ 2 - 10kg. Trong vai người mua hàng, chúng tôi hỏi mua đào của chị T.T.H ở xã Bản Giang. Qua lời giới thiệu của chị H. thì đây là đào trơn được trồng theo dự án tại xã Giang Ma, nhưng khi tôi hỏi đào được trồng tại bản nào thì chị T.T.H ấp úng nói: “Không phải của gia đình trồng mà mình đi mua của các hộ dân tại xã Giang Ma, còn tại bản nào thì không nhớ”. Tôi gợi ý muốn mua nhiều thì chị T.T.H ngập ngừng nói: “Phải chờ mình đi hái đã mà không biết mưa thế này có hái được không? Hôm qua, sau khi ăn tối xong đi hái được lưng bao quả đào để sáng nay đi chợ bán thôi”. Trong lời nói của chị H. có nhiều mâu thuẫn bởi thường thì không ai đi hái đào sau khi ăn cơm tối và tên chủ vườn đào là ai chị cũng không biết. Trong khi đó, thông thường các tiểu thương gọi điện đến chủ vườn đặt hàng và đến thu mua muộn nhất vào cuối buổi chiều.

Quả đào không rõ nguồn gốc được bày bán tại khu vực chợ Đoàn Kết (phường Đoàn Kết, thành phố Lai Châu).

Còn chị H.T.Y. thì nhanh chóng giới thiệu mỗi khi có khách mua đào: “Đào dự án của nhà chị có ruột vàng, mua đi em ngon lắm”. Tuy nhiên sau khi trực tiếp mua và ăn thử thì không như lời chị Y. giới thiệu mà quả đào có màu trắng, pha màu hồng ở phía đầu quả. Quả đào có mùi thơm nhưng khi ăn có vị nhạt, hơi đắng. Tôi có hỏi thêm nhà chị ở bản nào của xã Thèn Sin thì chị vòng quanh không trả lời. 

Nhận thấy việc bán đào của các cá nhân trên có nhiều điểm khả nghi, chúng tôi đến một vài đại lý chuyên buôn bán hoa quả tại chợ Đoàn Kết để tìm hiểu. Qua câu chuyện với chúng tôi, chị N.T.T. (chuyên bán buôn, bán lẻ hoa quả) chia sẻ: “Tôi bán hoa quả được hơn 5 năm rồi, chủ yếu nhập từ các tỉnh: Lào Cai, Hà Nội, Vĩnh Phúc. Thời gian gần đây, tôi có nhiều người đến đặt mua quả đào, rồi cho vào bao để bán lẻ ngay tại chợ và thu hút được rất đông khách mua. Vậy mà cũng quả đào ấy chúng tôi bày bán thì khách hàng không mua và cho là đào không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Giá của loại đào này bán lẻ dao động từ 20 - 25 nghìn đồng/kg. Để người tiêu dùng tin, nhiều người còn mặc áo đồng bào dân tộc địa phương đứng bán”. 

Bà Lê Thị Mai -  người dân phường Đoàn Kết cho biết: “Tôi đi chợ thấy người dân bán đào và giới thiệu là đào dự án nên mua về, nhưng các con tôi nói đây không phải là đào dự án mà là đào không rõ nguồn gốc. Tôi đã đặt ra câu hỏi: Vậy có hay không đào dự án và cách phân biệt đào dự án và đào không có xuất xứ nguồn gốc?”.

Từ câu hỏi của bà Mai chúng tôi đi tìm nguồn gốc của đào dự án thật. Những năm gần đây trên Báo Lai Châu đã có rất nhiều bài viết giới thiệu về mô hình, dự án và hiệu quả của Dự án phát triển cây ăn quả ôn đới (lê, hồng, mận, đào) được trồng tại 3 xã: Hồ Thầu, Giang Ma, Nùng Nàng của huyện Tam Đường. Trong đó, cây đào thuộc giống đào chín sớm, sau khi trồng, chăm sóc từ 1 - 2 năm cho thu quả. Quả được thu hoạch trong tháng 4 với giá bán từ 40 - 50 nghìn đồng/kg. Khi chín, quả đào có ruột vàng, ăn mềm, vị thơm, còn quả xanh ăn giòn và ngoài vỏ được bao phủ bởi 1 lớp lông răm. Hiện nay, diện tích cây ăn quả ôn đới tại các xã này gần 40ha. Đến năm 2020 tỉnh có kế hoạch phát triển vùng cây ăn quả ôn đới tại các xã này lên vài trăm hécta góp phần hình thành vùng chuyên canh sản xuất cây ăn quả, nâng cao đời sống cho Nhân dân. Các ngành chức năng đang triển khai nhiều giải pháp nhằm quảng bá, giới thiệu, đăng ký thương hiệu đào chín sớm Lai Châu. Ngoài ra, tại các xã này, người dân còn trồng nhiều giống đào địa phương nhưng phải đến cuối tháng 6 đầu tháng 7 mới cho thu hoạch quả. Như vậy trong tháng 5 và đầu tháng 6 không có đào dự án nào cho thu hoạch quả và giá thành của đào dự án cũng không thấp như lời người bán giới thiệu. 

Cùng với quả đào, thì quả mận, dưa lê, dưa chuột… cũng đang bị một số cá nhân kinh doanh vì lợi nhuận mà gắn mác do người dân địa phương hay mình tự trồng để lừa bán cho người tiêu dùng. Theo ông Nguyễn Hồng Quân - Trưởng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Tam Đường thì hiện nay trên địa bàn huyện tại các xã Thèn Sin, Bản Giang chưa có dự án trồng đào. Do đó, có thể khẳng định quả đào mà một số cá nhân bán tại chợ hiện nay không phải là đào dự án mà là đào không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Vậy nên mỗi người dân hãy là người tiêu dùng thông thái trong việc lựa chọn, xác định nguồn gốc trước khi mua. Người bán cần phải trung thực, có tâm hơn trong việc buôn bán, không vì lợi nhuận mà làm ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Các ngành chức năng cần sớm vào cuộc để các sản phẩm giả, hàng nhái không còn xuất hiện trên thị trường.