Giã xôi là một công đoạn vất vả trong quy trình làm bánh dầy của người Mông ở Mai Châu. Ảnh QĐ

Với người Mông ở Mai Châu, trong mâm cơm ngày tết, ngoài rượu, thịt thì bánh dầy là thứ không thể thiếu. Là loại bánh gắn liền với nghi thức cúng lễ, tâm linh, bánh dầy luôn có vị trí quan trọng trên ban thờ của các gia đình người Mông; bà con cũng thường chỉ giã bánh dầy ăn trong dịp tết hoặc lễ hội. Theo tiếng Mông, bánh dầy có tên gọi là "Dúa". Nếu như với người Kinh, ngày tết luôn đi đôi với bánh trưng thì với đồng bào Mông ở Mai Châu, bánh dầy tượng trưng cho đất trời và sự an lành, no ấm của cuộc sống với mùa màng bội thu. Do đó, những chiếc bánh dầy tròn trịa còn là thứ bánh để cúng cha mẹ, tổ tiên thay cho lời mới những người đã khuất cùng về ăn tết cùng con cháu. Theo người già kể lại, bánh dầy còn là biểu tượng cho sự thủy chung son sắt của trai gái người Mông trong tình yêu.

Với những ý nghĩa văn hóa đó, bánh dầy được các gia đình người Mông ở Mai Châu làm rất công phu; trong đó nguyên liệu chính là gạo nếp nương do họ tự trồng. Sau khi chọn được loại gạo nếp nương vừa thơm vừa dẻo, phụ nữ Mông sẽ vo sạch gạo, ngâm trong nước ấm khoảng 12 giờ và vớt ra, để ráo nước rồi mới cho vào chõ để đồ xôi. Theo truyền thống, để gạo chín nhanh và dẻo, thơm, người ta đậy lá chuối lên bề mặt chõ xôi. Khi đồ xong, phải mang xôi còn nóng đi giã luôn để bảo đảm độ dẻo, nhuyễn của bánh, lúc nặn bánh mềm mà không bị nứt.

Thoáng nhìn thì thấy đơn giản nhưng có lẽ trong quy trình làm bánh dầy, việc giã bánh là công đoạn vất vả và"lấy" nhiều mồ hôi của người làm bánh hơn cả. Cối (máng) để giã bánh dày của người Mông ở Mai Châu được làm bằng thân cây gỗ trắc, mịn thớ, có mùi thơm. Chày giã bánh cũng được làm từ các loại gỗ cứng và nặng. Vậy nên những người thực hiện việc giã bánh bao giờ cũng là những chàng trai người Mông khỏe mạnh, lực lưỡng. Mỗi lượt giã sẽ có 2 người, những cánh tay thoăn thoắt đưa chày lên rồi hạ xuống sẽ làm mềm nhuyễn từng hạt xôi. Khi họ đã thấm mệt thì lại chuyển cho 2 người khách thay nhau giã. Giã càng kỹ thì bánh dầy làm ra sẽ càng dẻo, ngon và để được lâu. Vì vậy, nhiều nhà phải cùng nhau giã bánh chung để còn có nhiều người thay nhau giã. Là người có kinh nghiệm nhiều năm giã bánh dầy, anh Giàng A Lưu ở Bản Lác xã Chiềng Châu (Mai Châu) vui vẻ cho biết, giã bánh dầy phải nhanh và có kỹ thuật. Nếu giã không nhanh, không dứt khoát thì chày sẽ bị dính gạo, khó nhấc lên lại bị mất sức, gạo không mềm nhuyễn. Khi giã, lúc đầu cần giã nhẹ cho xôi quyện và dính; sau đó phải dùng hết sức để giã liên tục đến khi xôi dẻo, mịn là có thể đem làm bánh được.

Âm thanh được tạo ra khi giã bánh dầy cũng rất đặc trưng. Thường thì cứ vào tối ngày 29 tết thì mọi gia đình người Mông đều ngâm gạo, đồ xôi. Đến sáng 30 tết thì giã bánh. Cả bản người Mông khi đó luôn âm vang những tiếng chày "cắc", "bụp" vào cối (máng) gỗ để chuẩn bị làm bánh dầy. Xôi giã mềm, nhuyễn là lúc công việc còn lại được chuyển cho phụ nữ Mông thực hiện. Bánh dầy thường được gói trong những tàu lá dong, lá chuối rừng được rửa sạch, lau khô và hơ qua lửa cho mềm. Các bà, các chị vừa khéo léo vừa nhanh tay nặn thành những chiếc bánh xinh xắn, tròn trịa. Để bột khỏi dính tay và tăng độ thơm ngon cho chiếc bánh dầy, người ta thường lấy trứng gà luộc lên sau đó bỏ lòng trắng chỉ dùng lòng đỏ để xoa đều lên tay và các dụng cụ làm bánh. Điểm khác biệt nữa của chiếc bánh dầy của người Mông ở Mai Châu so với các loại bánh khác đó là bánh dầy không hề có nhân bên trong, không dùng các loại gia vị. Người ăn có thể ăn nóng, cũng có thể để nguội rồi đem rán với mỡ lợn cho phồng lên hoặc nướng trên bếp lửa và chấm với mật ong rừng khi ăn. Không chỉ thể hiện nét độc đáo trong văn hóa ẩm thực ngày lễ tết của đồng bào người Mông ở mai Châu, tục làm bánh dầy còn thể hiện một cách sinh động tính cố kết trong những hoạt động mang tính cộng đồng của bà con. Chị Sùng Thị Chứ ở bản Trà Đáy, xã Pà Cò, huyện Mai Châu chia sẻ, làm bánh dầy không những là phong tục truyền thống của người Mông mà còn là cơ sở để cộng đồng đánh giá về sự khéo léo của những chàng trai, cô gái Mông trong mỗi dịp tết đến, xuân về.

Vừa là thức bánh để cúng tổ tiên vào ngày tết, bánh dầy còn là món ăn được các gia đình người Mông dùng để mới khách quý. Bên mâm cỗ ngày tết, cùng nâng chén rượu ngô thơm nức, bánh dầy luôn là một món ăn hấp dẫn với những ai có mặt trong những ngày tết đến xuân về trên bản người Mông ở Mai Châu, Hòa Bình. Những năm gần đây, vào dịp đầu xuân, một số bản ở các xã vùng cao của Mai Châu còn tổ chức thi làm bánh dầy giữa các dòng họ. Đây là một cách bảo tồn, gìn giữ và giới thiệu những nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông với du khách thập phương, thúc đẩy các hoạt động du lịch phát triển.