Chúng tôi về bản văn hóa Vàng Pheo, xã Mường So, huyện Phong Thổ đúng vào dịp đội văn nghệ của bản đang luyện tập văn nghệ chuẩn bị tham gia tại Ngày hội văn hóa dân tộc Thái lần thứ nhất được tổ chức tại Lai Châu.Gần 20 người tập hợp dưới nếp nhà sàn văn hóa của bản, cùng nhau luyện tập những điệu múa nón, múa quạt, múa khăn…với những điệu then và cây đàn tính tẩu. Ông Vương Văn Nõn – Bí thư Chi bộ bản cho biết: “Bản Vàng Pheo có 2 đội văn nghệ của Chi hội Người cao tuổi và Chi hội Phụ nữ bản. Họ chính là những hạt nhân thúc đẩy phong trào văn hoá, văn nghệ của bản ngày càng phát triển. Được tham gia Ngày hội văn hóa dân tộc Thái, chúng tôi cảm thấy rất vinh dự. Qua ngày hội, chúng tôi muốn giới thiệu với các dân tộc ảnh em bản sắc văn hóa của dân tộc mình”.

Đội văn nghệ bản Vàng Pheo luyện tập văn nghệ chuẩn bị tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc Thái.

Được biết, người Thái nơi đây vẫn còn gìn giữ nguyên vẹn nhiều Lễ hội văn hóa đặc trưng, hình thành nên tập quán riêng trong đời sống sinh hoạt cũng như lao động sản xuất. Những năm qua, được sự quan tâm của tỉnh, huyện hỗ trợ kinh phí, đồng bào Thái đã có cơ hội khôi phục lại các lễ hội truyền thống, tiêu biểu của dân tộc mình như: Lễ hội Nàng Han (15/2 âm lịch), Then Kin Pang (10/3 âm lịch), Kin Lẩu Khẩu Mẩu (15/9 âm lịch)… Khi lễ hội diễn ra, ngoài các nghi lễ truyền thống, còn có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa của người Thái được khơi dậy như: múa quạt; múa xòe; trò chơi tó má lẹ, ném còn, đẩy gậy, tù lu, đánh yến, bắt cá suối…

Ở Lai Châu, dân tộc Thái sinh sống ở hầu hết các huyện, thành phố trong tỉnh. Người Thái có nhiều kinh nghiệm trong việc đắp phai, đào mương lấy nước làm ruộng. Canh tác lúa nước là hoạt động sản xuất chính của người Thái, lúa gạo là nguồn lương thực chính, đặc biệt là lúa nếp. Tuy nhiên người Thái cũng làm nương để trồng lúa, ngô, lạc… và nhiều loại cây trồng khác. Trong từng gia đình còn chăn nuôi gia súc, gia cầm, đan lát, trồng bông, nuôi tằm để dệt vải…

Nghệ nhân Nông Văn Nhay say sưa bên cây đàn tính tẩu.

Sản phẩm may mặc nổi tiếng của người Thái là vải thổ cẩm với những nét hoa văn độc đáo rực rỡsắc màu, bền đẹp. Chiếc khăn Piêu là vật dụng không thể thiếu của các cô gái Thái trong các dịp hội, nó được thêu thùa rất cầu kì, thể hiện sự khéo léo, tinh tế của mỗi cô gái Thái. Trước kia các gia đình đều tự dệt vải và may trang phục phục vụ nhu cầu của gia đình, nếu dệt được nhiều họ đem ra chợ bán hoặc trao đổi với các dân tộc khác.

Dân tộc Thái có chữ viết riêng, nên kho tàng văn học dân gian như truyền thuyết, ca dao, truyện thơ, văn học, dân ca… rất đa dạng và phong phú. Thần thoại, cổ tích, truyền thuyết thơ ca đóng một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của họ. Một số tác phẩm nổi tiếng như “sống trụ xôn xao”, “Khún lu Nang Ủa” là những câu chuyện về sự hình thành trời đất, loài người và muôn vật, truyện quả bầu, truyện về hạt lúa chuyện loài người làm chúa muôn loài...

Đồng bào Thái rất thích hát, múa đặc biệt là khắp. Khắp là lối ngâm thơ hoặc hát theo lời thơ, có thể đệm đàn tính tẩu, tạo ân hưởng du dương, mượt mà làm đắm say lòng người nghe. Cùng với đó là điệu múa xoè. Múa xòe cũng là điệu múa phổ thông nhất, không phân biệt giàu, nghèo, già trẻ trong bản bất kỳ ai cũng mua được tham gia vào các dịp lết, lễ hội. Sau khi uống rượu vui mọi người cầm tay nhau  thành vòng tròn cùng múa, đưa tay lên rồi bỏ tay xuống vui say trong không khí tưng bừng nhộn nhịp cuả tiếng trống, tiếng cồng chiêng. Cuộc xoè không biết bắt đầu từ bao giờ và khi nào kết thúc, chỉ biết mọi người hoà đồng gần gũi nhau hơn, thân thiện hơn bao giờ hết. Ngoài ra, dân tộc Thái còn nhiều điệu múa cổ truyền như: múa sạp, múa quạt mang nhiều sắc thái tâm lý, tình cảm dân tộc đã được trình diễn trên sân khấu trong và ngoài nước, thu hút đông đảo khán giả tham gia, cổ vũ. Đánh yến, tó má lẹ, đi cà kheo và ném còn là các trò chơi mang nét đặc trưng văn hoá nổi tiếng của người Thái.

Nghệ nhân Nông Văn Nhay – Người được mệnh danh là ông vua tính tẩu ở thị trấn Phong Thổ, huyện Phong Thổ chia sẻ: “Tâm huyết và khát khao lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình, tôi cùng 9 nghệ nhân ở xã Mường So, Khổng Lào, Nậm Xe đã giàn dựng được 32 bài hát, múa đàn tính tẩu nguyên bản; mở các lớp truyền dạy đàn tính hát then, Tổ chức thành công 4 công trình văn hóa; Triển lãm cá nhân trưng bày góc dân tộc học tại nhà văn hóa Vàng Pheo, bản Nà Củng, xã Mường So, truyền dạy đàn tính ở xã Mường So, truyền dạy múa ở bản Mấn, xã Nậm Xe, hát Du dân tộc Thái ở bản 2 Huẩn Én, Nà Củng… Đến nay, Đàn tính hát then của Mường So đã có sức lan tỏa tới 25 đội văn nghệ ở các xã, thị trấn trong huyện. Nhiều bài hát then, được tham gia các Cuộc thi Đàn tính hát then toàn tỉnh,  toàn quốc và đạt nhiều giải cao…”.

Có thể khẳng định, dân tộc Thái có nền văn hóa phong phú, lâu đời và đặc sắc, với sự quan tâm của tỉnh, sự nỗ lực lưu giữ của các nghệ nhân, bản sắc văn hóa dân tộc Thái sẽ tiếp tục được các thế hệ sau kế thừa và phát huy, những tinh hoa văn hóa truyền thống của dân tộc Thái sẽ mãi là niềm tự hào của con người Tây Bắc.