Tìm hiểu về vấn đề này chúng tôi được ông Lò Văn Chiến – Bản Tả Xin Chải, xã San Thàng, thành phố Lai Châu cho biết: Tết là thể hiện kết thúc một năm, đón năm mới cầu mong những điều tốt đẹp. Ngày tết bà con thường cúng tổ tiên, thăm hỏi, chúc nhau những điều tốt lành và tham gia các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Theo tục lệ từ xưa để lại, đến ngày 30 tháng 12 các gia đình trong bản đã chuẩn bị sẵn một con gà sống, giấy bản và hương thơm, chủ nhà cầm những lễ vật đó tập trung ở đầu bản hoặc cuối bản. Tuỳ vào từng năm, theo người già trong bản bảo là đón tết ở đâu tốt hơn thì các chủ gia đình tập trung tại nơi đó. Sau đó đốt hương, đốt giấy bản, ôm gà với nội dung như sau: "Đã hết năm, mời ông tổ tiên về nhà ăn tết với con cháu, phù hộ cho con cháu được sức khoẻ, vật nuôi hay ăn chóng lớn , trồng cấy được mùa, được giàu có...". Sau đó các ông chủ nhà sẽ mang gà đi về nhà để lập mâm cúng ở nhà.

Tiết mục múa của bà con người Giáy tại lễ hội Tú Tỉ được tổ chức nhân dịp tết cổ truyền hàng năm.

Theo quan sát của chúng tôi, nơi cúng tổ tiên trong gia đình người Giáy được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà, thường là ở gian giữ và thẳng cửa chính vào, trên tường rán một mảnh giấy bản vào tường thẳng các bát hương. Theo quan niệm thì đó là nơi tổ tiên khi về sẽ ở đó và ăn tết cùng con cháu. Các lễ vật do chủ nhà đi rước tổ tiên ở đầu bản (hoặc cuối bản) sẽ được mang về nhà làm chín. Gà được làm sạch rồi đem luộc, khi chín thì sắp lên cúng tổ tiên gồm: gà, giấy bản, hương, ngoài ra còn một đồ vật khác tuỳ vào từng gia đình, chủ nhà khấn vái mời tổ tiên ăn tết cùng con cháu.

Từ đó mọi người sẽ yên tâm đón giao thừa, vui tết cho đến ngày mồng 2 hoặc mồng 3 tháng 1 thì tuỳ thuộc vào gia đình sẽ là ngày đốt giấy bản tiễn tổ tiên đi thì là hết tết. Các lễ vật cúng tiễn tổ tiên ngày này không thể thiếu gà tỏi, cúng xong mang xuống cho mọi người trong gia đình cùng ăn, gọi là hưởng lộc. Bài khấn mang ý nghĩa là: "Đã hết tết, con cháu hôm nay tiễn tổ tiên đi và phù hộ, bảo vệ cho con cháu được khoẻ mạnh, làm được nhiều lúa ngô... Cuối năm con cháu sẽ mời tổ tiên thì lúc đó cúng tổ tiên hãy về". Khi xong bài khấn này thì mọi người trong gia đình sẽ phá cỗ hưởng lộc và tiếp tục tham gia cùng cộng đồng vui chơi ca hát và các trò chơi dân gian.

Ngoài việc thờ cúng tổ tiên ở các dòng họ đều có những nét giống nhau trưng ở mỗi dòng họ sẽ quy định bát hương đặt trên bàn thờ nhà mình và số nén nhang được đốt trong mỗi lần thờ cúng. Có dòng họ sẽ đặt 5 bát hương trên bàn thờ, có dòng họ chỉ đặt ba bát hương. Hương cúng cũng được quy định là số lẻ ba hoặc 5 nén. Nét đặc biệt là từ chuẩn bị đồ thờ cúng tổ tiên đến hành lễ cúng ngày tết của người Giấy đều do đàn ông tự làm; đồ cúng ngày mùng 1 tết không thể thiếu bánh dày, chiếc bánh giày tròn được cắt làm 3 cạnh giống hình quả núi với ý nghĩa tạ ơn núi rừng đã cho cơm, gạo...

Món ăn để đãi khách trong dịp tết là bánh bỏng. Cũng theo ông Chiến thì, muốn có loại bánh bỏng ngon thì phải chọn gạo ngon, đồ thành xôi, quạt nguội rồi trộn ít mỡ hoặc dầu ăn để hạt cơm không dính nhau rồi tiếp tục phơi thật khô, sau đó đem cất cẩn thận. Đến 30 Tết đem ra rang cho các hạt phồng đều, chín vàng; nấu đường mía cho sôi, đổ gạo rang vào chảo trộn đều. Sau đó đổ ra khuôn gỗ, dàn cho đều, lèn chặt, dùng dao mỏng, sắc xén thành từng miếng nhỏ vừa bát ăn, gói kín bằng giấy nilon cho giòn. Ngày tết, có khách đến chơi thì sẽ cho bánh bỏng vào bát, chan nước sôi vào mời khách.

Ngoài ra, trong ngày tết, nhất là ngày mồng 1 tết là ngày đầu tiên của năm mới người Giáy cũng rất kiêng người vào nhà đầu tiên "xông nhà". Ngày đó nếu gia đình nào chưa có người đàn ông bước vào nhà đầu tiên thì các chị em phụ nữ là anh em họ hàng có muốn đến chơi cũng chỉ, đứng ngoài sân và ngoài ngõ chơi chứ không được bước qua bậu cửa vào nhà ngày năm mới. Cụ thể là sáng ngày mồng 1 tháng 1 của năm mới các gia đình đã chuẩn bị trước cho gia đình người "xông nhà" cho mình, thông thường cũng xem tuổi người đó có hợp với tuổi chủ nhà. Còn bình thường thì cũng không quan trọng chỉ cốt yếu phải là nam giới và phải vào nhà sớm để cho những người đến sau nếu là phụ nữ thì được vào nhà. Có như thế chủ nhà được đón tiếp khách đến nhà chơi cũng mời nhau uống nước, những đồ ăn tết mà gia đình có, niềm vui tết được trọn vẹn.

Tết cổ truyền cho thấy được sinh hoạt tinh thần khá phong phú và đặc sắc của dân tộc Giáy Lai Châu. Đây là nét văn hóa đặc sắc cần được gìn giữ và phát huy.