Những ngày trung tuần tháng 12, chúng tôi có dịp về bản Hô Ta, xã Tà Mung, huyện Than Uyên – Nơi có 100% đồng bào dân tộc Mông sinh sống, theo quan sát của chúng tôi, không khí trong những ngày giáp tết vô cùng náo nhiệt, bà con đi chợ chuẩn bị những thứ cần thiết cho một cái tết vui vẻ sau một năm làm việc vất vả.  Tại các gia đình nhộn nhịp chuẩn bị gói bánh chưng, giã bánh dày, mổ lợn, sấy thịt. Các cô gái đang chuẩn bị những bộ váy áo sặc sỡ để đi chơi tết. Ông Giàng Trọng Tu cho chúng tôi biết, người Mông thường ăn tết sớm hơn một tháng so với tết Nguyên đán. Theo quan niệm của người Mông, ngày tết cổ truyền là ngày vui, là ngày xum họp của các thành viên trong gia đình, tết còn là dịp để mọi người, kể cả vật nuôi hay các dụng cụ lao động đều được nghỉ ngơi, vui chơi thoải mái sau một năm lao động vất vả...

Người Mông bản Noong Quang, xã Khoen On chuẩn bị bàn thờ ngày tết.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, người Mông trắng ở Tân Uyên, Than Uyên gọi tết tháng 12 là “ Chia lùng lầu”, người Mông trắng xã Lản Nhì Thàng lại gọi là “Nỏ pây trầu”; người Mông Si lại gọi là “Nảo cha pê chiều” có nghĩa là tết 30 (ngày 30 tết); người Mông Xáo gọi là “Nẩu che”. Tết đến, trên khắp các thôn bản người Mông sinh sống đều nhộn nhịp hơn hẳn những ngày thường, nhà nhà đều mổ lợn, mua sắm các vật dụng cần thiết, mặc trên mình những bộ trang phục đẹp nhất để ăn tết, vui tết và đi chơi tết, đây cũng là dịp để anh em, họ hàng đi lại thăm hỏi nhau.

Người Mông trắng ở bản Mít Nọi, xã Hố Mít, huyện Tân Uyên thường ăn tết kéo dài từ ngày 28 tết cho đến hết ngày 15 tháng giêng rồi lại bắt tay vào mùa vụ mới. Đây là cái tết to và lớn nhất của người Mông. Tết tháng 12 mang ý nghĩa tổng kết thành quả lao động của năm cũ, báo cáo với tổ tiên, tết này dâng lễ vật cúng tổ tiên, cầu năm mới gia đình làm ăn phát triển, gặp nhiều may mắn hơn năm cũ, cầu cho mọi người được mạnh khỏe.

Ngày tết, các thành viên trong gia đình phải tắm gội sạch sẽ với ý nghĩa quét mọi cái xấu của năm cũ trôi đi, để cầu mong sự tốt lành. Điểm giống nhau cơ bản là ngày tết, chủ các gia đình phải thay nhà mới cho tổ tiên, đó là việc chuẩn bị giấy bản mới và lông gà mới đem dán vào giấy bản rồi để vào đúng vị trí thờ tổ tiên. Ngoài ra, người Mông còn cắt dán các giấy bản hoặc giấy tiền vàng dán ở cột chính, xà ngang, cửa nhà, bếp lò, các dụng cụ lao động như: cày, bừa, cuốc, xẻng, dao phát... với ý nghĩa thông báo năm mới đến rồi, con người và mọi vật đã làm việc vất vả cần được nghỉ ngơi vui chơi, ăn tết...

Tiết mục múa tại Lễ hội Gầu tào cha, xã Nậm Loỏng, thành phố Lai Châu. 

Các dòng họ người Mông đều lễ vật bày trong mâm để dâng cúng tổ tiên trong ngày tết. Khi chuẩn bị xong lễ cúng, chủ nhà đứng trước ban thờ đọc mấy câu khấn nôm mời tổ tiên về ăn đại ý như sau: "Năm cũ qua rồi năm mới đến, hôm nay ngày lành tháng tốt. Một câu xin gọi là bàn thờ, hai câu cũng gọi là bàn thờ, ba câu cũng xin tôn là bàn thờ tổ tiên. Hương có 6 nén, giấy có 2 cuốn, gà trống có 1 con xin được dâng hiến cho bàn thờ tổ tiên. Không cúng không thật, càng cúng càng thật, không cúng không tốt, càng cúng càng tốt hơn. Cúng luôn tiền bạc về từng gói, cúng liền tiền bạc về từng đồng. Bàn thờ tổ tiên đứng dậy bảo quản nhà cửa, chăn nuôi trâu, nuôi bò sinh sản từng đôi, chăn nuôi lợn, nuôi gà thành từng đàn. Sinh con đẻ cái đầy nhà, đầy cửa. Dạy con cái học hành khôn ngoan thành người. Làm ruộng, làm nương thóc lúa đầy bồ đủ ăn, đủ uống. Bàn thờ tổ tiên bảo vệ gia súc, gia cầm, con cái thật tốt không để mất mát.

Trong những ngày tết, lúc nào gia đình cũng phải thắp hương và đốt đèn dầu để đón các cụ tổ tiên về ngồi mâm ăn tết cùng gia đình, con cháu. Người già gặp gỡ, trò truyện bên bếp lửa. Nam nữ thường cùng nhau tụ tập ở những nơi bằng phẳng, cao ráo múa khèn, nữ múa ô và hát, mở đài nghe cho thêm phần vui vẻ. Cũng từ đó mà nhiều đôi trai gái nên duyên chồng vợ.

Tết năm mới có ý nghĩa cầu năm mới mọi sự như ý, bản làng bình yên, người dân có cuộc sống tốt đẹp, yên ổn, cầu phúc, cầu lộc… Đây còn là thời gian cộng đồng người Mông tổ chức các hội hè, sinh hoạt văn hóa mang tính gắn kết cộng đồng như Lễ hội Gầu tào, Gầu tào cha, là dịp để các đôi trai gái tìm hiểu, giao lưu, vui các trò chơi dân gian, hát giao duyên, đánh quay, ném pao, đi khà kheo, hát ống... . Sau tết, người dân bắt tay vào công việc lao động sản xuất. Đây là nét văn hóa đẹp cần được gìn giữ và phát huy.