Chúng tôi được tham gia cùng Đoàn giám sát của Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh do đồng chí Tống Thanh Bình - Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh làm Trưởng đoàn tiến hành giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho người lao động giai đoạn 2016 - 2019 trên địa bàn một số huyện và UBND tỉnh trong tháng 5 và đầu tháng 6 vừa qua. Qua kiểm tra thực tế tại cơ sở và làm việc với các đơn vị, địa phương, Đoàn giám sát khẳng định về cơ bản công tác đào tạo nghề và giải quyết việc làm trong cả giai đoạn được triển khai đồng bộ. Bình quân mỗi năm, toàn tỉnh đào tạo nghề cho 6.300 lao động với trình độ cao đẳng, trung cấp, theo Đề án 1956 (Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020); giải quyết việc làm cho 7.036 lao động. Đặc biệt, trên 80% số lao động sau đào tạo nghề có việc làm mới ở các cơ sở sản xuất, kinh doanh (công ty, thuỷ điện, doanh nghiệp…) hoặc tiếp tục làm nghề cũ nhưng năng suất, hiệu quả lao động tăng lên hoặc áp dụng các mô hình với quy mô lớn hơn. Góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng giảm tỷ lệ lao động trong lĩnh vực nông - lâm - thủy sản, tăng ở lĩnh vực công nghiệp - xây dựng, dịch vụ. Điển hình như các lớp dạy nghề trồng, chăm sóc lúa, chè, mắc ca, cây ăn quả, nấm, nuôi gà, cá tại huyện Tân Uyên, Than Uyên, Nậm Nhùn,… Tuy nhiên, trong các lĩnh vực đào tạo, nghề phi nông nghiệp còn nhiều bất cập: nhu cầu người học không nhiều (chủ yếu là nghề nông nghiệp); hệ thống trang thiết bị được đầu tư trị giá lớn nhưng phát huy hiệu quả thấp; hậu đào tạo, học viên chưa tự tạo việc làm hoặc không có nhu cầu đi làm xa gia đình, có đi thì không lâu dài.
Câu chuyện tại xã Mường Khoa (huyện Tân Uyên) là một ví dụ điển hình. Qua khảo sát nhu cầu đào tạo nghề, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện phối hợp với UBND xã tổ chức các lớp dạy nghề về chăn nuôi, trồng trọt, sửa chữa xe máy. Hậu đào tạo, các nghề nông nghiệp phát huy hiệu quả bởi trình độ sản xuất (trồng, chăm sóc, bảo quản) lúa, chè, nấm, mắc ca của học viên nâng lên rõ nét, năng suất, hiệu quả cây trồng tăng cao. Đối với nghề sửa chữa xe máy không như mong muốn. Anh Lò Xôm Hải - Phó Chủ tịch UBND xã dẫn chứng: Lớp dạy nghề sửa xe máy của xã gồm 35 học viên tham gia với trình độ sơ cấp (60 ngày/khóa học) nhưng không có học viên nào tự mở được cửa hàng hay đi làm thuê. Tại trung tâm xã có 3 cửa hàng sửa xe máy nhưng 2 người từ địa phương khác đến và 1 người dân địa phương đi làm thuê về mở. Qua rà soát, đánh giá hậu đào tạo cho thấy: trình độ học viên không đồng đều, thấp; thời gian đào tạo ngắn, học viên không thể nắm bắt chuyên sâu để áp dụng thành thạo vào thực tế, thậm chí học sửa xe số nhưng phần đa nhu cầu sửa xe ga. Theo tôi, thời gian đào tạo cần dài hơn nữa và để lao động nông thôn có thể thành thạo nghề, ít nhất cũng cần 1 năm tiếp cận thực tế từ các cửa hàng, xưởng sửa chữa.

Do ít sử dụng nên Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Tân Uyên cho đơn vị chuyên sản xuất hàng may mặc thuê sử dụng một phần cơ sở vật chất hệ thống nhà xưởng và máy may công nghiệp.

Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Tân Uyên được đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy nghề quy mô, hiện đại. Trong đó, gói trang thiết bị được đầu tư trị giá trên 2,7 tỷ đồng phục vụ nhiều nhóm nghề. Hiện nay, hệ thống máy khâu, ấp trứng, vi tính, máy in màu A0… ít sử dụng hoặc không sử dụng. Theo lãnh đạo đơn vị, số lượng các lớp dạy nghề Trung tâm mở chủ yếu tại thôn, bản của các xã, thị trấn nên một số thiết bị có trọng lượng lớn, cồng kềnh vận chuyển khó, dẫn đến một số lớp chưa thực hiện được, chủ yếu chỉ phục vụ tại chỗ và các lớp khu vực lân cận Trung tâm. Việc liên kết, giới thiệu việc làm cho học viên sau đào tạo được Trung tâm chủ động thực hiện nhưng số lượng học viên đi làm ngoại tỉnh không những ít mà không duy trì được theo hợp đồng. Minh chứng là sau khi hoàn thành khóa học nghề điện, Trung tâm đã liên kết với Trung tâm giới thiệu việc làm Trường Cao đẳng nghề Phú Thọ đưa 15 học viên xuống làm việc tại một doanh nghiệp ở Hà Nội (cuối năm 2019). Đến thời điểm này chỉ còn 1 học viên đang còn làm việc, còn lại bỏ về. Lí do đưa ra là điều kiện làm việc, ăn ở không đảm bảo, nhớ nhà, gia đình cần người làm khi vào mùa vụ nên phá hợp đồng.

Học viên lớp đào tạo nghề phi nông nghiệp không mặn mà li hương cũng là vấn đề được đồng chí Tống Thanh Hải - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh đề cập, phân tích nguyên nhân tại buổi làm việc của Đoàn giám sát với UBND tỉnh. Mấu chốt đào tạo nghề trên địa bàn tỉnh Lai Châu rất khó là vấn đề địa bàn. Theo quy định về hỗ trợ đào tạo nghề là 30 nghìn đồng/ngày/học viên (thực hiện từ năm 2019, trước đó chỉ 15 nghìn đồng), giao thông cách trở, chi phí sinh hoạt đắt đỏ, xa trung tâm huyện, khó thu hút học viên về học tập trung tại các cơ sở đào tạo. Dân trí không đồng đều, qua tổng điều tra dân số nhà ở, độ tuổi từ 15 - 50 tuổi tại tỉnh ta có trên 30% mù chữ. Nếu số đó đưa vào cùng 1 lớp dạy nghề thì không chất lượng nhưng tách ra lại thiếu kinh phí chứ chưa nói đến có đủ học viên để mở lớp. Chính bởi vậy, hậu đào tạo, nhiều học viên không thể áp dụng nghề đã học hiệu quả vào thực tế. Trên địa bàn tỉnh khu công nghiệp không có, doanh nghiệp nhỏ, cơ cấu sử dụng lao động trẻ, ít sử dụng lao động đồng bào, chủ yếu lấy công nhân miền xuôi. Nói về chuyện cho “cần câu” hay trao “con cá”. Đến thời điểm này, tỉnh không chỉ cho “cần”, dạy “cách câu” nhưng số lao động “câu được con cá to” chưa nhiều, bởi một bộ phận lao động nông thôn, nhất là vùng sâu, vùng xa thiếu sự kiên trì, tính kỷ luật, tác phong công nghiệp.

Làm rõ vấn đề đồng chí Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh đề cập tại buổi làm việc, đại diện phòng chuyên môn Sở Lao động, Thương binh và Xã hội lí giải: Hàng năm, Sở đã xây dựng, tổ chức thực hiện khảo sát thông qua điều tra về cung cầu lao động để cập nhật, nắm bắt nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp và nhu cầu xin việc làm của người lao động. Thực tế cho thấy, nhu cầu tuyển dụng lao động trên địa bàn tỉnh rất ít, doanh nghiệp chủ yếu có nhu cầu tuyển dụng lao động tay nghề cao như vận hành máy, lái máy xúc hoặc thực hiện một số công đoạn trong Nhà máy thủy điện, kế toán, những nghề đó lao động của tỉnh không đáp ứng được. Đối với lao động phổ thông, một số công ty liên hệ với Sở như công ty cao su, địa điểm làm tại bản, xã nhưng chưa thu hút được người lao động ở địa bàn khác vì công việc cơ bản giống nhau, khoảng cách xa, đồng lương chưa đảm bảo.

Tỉnh cũng có một số đơn hàng lớn như các khu công nghiệp dưới xuôi, công ty tuyển dụng từ 1.000 lao động phổ thông trở lên. Công tác tư vấn, tuyên truyền rất tích cực thông qua hoạt động của cơ quan quản lý Nhà nước, tư vấn, doanh nghiệp mở nhiều cuộc họp tại bản, xã nhưng người dân không mặn mà, vì làm việc môi trường công nghiệp sợ chưa đáp ứng được theo cam kết. Có những đơn hàng ký kết làm việc tại Trung Quốc nhưng cũng không khả quan bởi người dân không muốn đi làm việc thời hạn dài, chỉ cần có tiền là về, thậm chí 1 tuần hoặc vài tháng. Có những doanh nghiệp đầu tư nhiều chi phí vào tuyển dụng vài chục lao động, làm hộ chiếu, nuôi ăn ở, tạo điều kiện thăm thân, vé máy bay mua xong rồi thì lao động bỏ về và bảo không đi nữa do nhớ nhà hoặc chỉ muốn đi Hà Nội một lần cho biết…

Nỗ lực của cơ quan chuyên môn, địa phương trong công tác đào tạo nghề phi nông nghiệp cho lao động nông thôn trên địa bàn tỉnh không thể phủ nhận. Tuy nhiên, trong một vài câu chuyện nhỏ, sự trăn trở của những người làm quản lý, trực tiếp thực thi nhiệm vụ mà chúng tôi chứng kiến, ghi lại quả thực vấn đề này cần nhiều hơn biện pháp tích cực, cụ thể, hiệu quả từ chủ trương, chính sách đến triển khai thực hiện của cả hệ thống chính trị.