Trong cộng đồng các dân tộc ở miền đất gió Phong Thổ vẫn lưu truyền những bản sắc văn hóa đặc sắc. Trước sự giao thoa mạnh mẽ của các nền văn hóa - mặt trái của nền kinh tế thị trường, vẻ đẹp truyền thống không tránh khỏi bị ảnh hưởng, mai một. Huyện đặc biệt chú trọng bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống của các dân tộc.

Giã bánh dày truyền thống của đồng bào dân tộc Mông xã Sin Suối Hồ.

“Là địa bàn sinh sống chủ yếu của đồng bào: Thái, Mông, Dao, Hà Nhì, Giáy và một số dân tộc khác, trên khắp các miền quê của huyện Phong Thổ, nơi đâu cũng gặp những nét đẹp văn hóa truyền thống - nét xưa được thể hiện trong kiến trúc, trang phục, văn nghệ dân gian, văn hóa ẩm thực, lễ hội, trò chơi dân gian… Kiến trúc nhà ở của đồng bào các dân tộc sinh sống ở Phong Thổ có nhiều nét đặc trưng. Cùng với gìn giữ những nét xưa, huyện Phong Thổ đẩy mạnh bài trừ các hủ tục lạc hậu, xây dựng đời sống văn hóa trong khu dân cư. Quán triệt sâu sắc, nghiêm túc triển khai thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” - ông Dương Đình Đức, Phó Chủ tịch UBND huyện Phong Thổ chia sẻ. 

Giữ tập quán sinh sống gần các dòng sông, suối, đồng bào dân tộc Thái khu vực: Mường So, Khổng Lào, Bản Lang, Nậm Xe vẫn giữ nét đặc trưng trong kiến trúc nhà sàn độc đáo. Đồng bào Hà Nhì, Dao sinh sống khu vực các xã biên giới, cụm 8 xã phía Bắc Dào San lại chuộng kiến trúc nhà trình tường, ấm áp, phù hợp với khí hậu lạnh của vùng cao. Đồng bào Mông Sin Suối Hồ, Tung Qua Lìn... giữ kiến trúc nhà rộng, nhiều gian đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của nhiều thế hệ trong một ngôi nhà. Để giữ nét đẹp, sự đặc trưng trong kiến trúc nhà ở của mỗi dân tộc, cấp ủy, chính quyền địa phương khuyến khích bà con làm nhà ở theo kiểu nhà truyền thống. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc đã tới Phong Thổ để tìm hiểu và có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về sự độc đáo trong kiến trúc nhà ở trên miền “đất gió”.

Cùng với vẻ đẹp truyền thống trong kiến trúc nhà ở, đồng bào các dân tộc ở Phong Thổ còn lưu truyền vốn văn nghệ dân gian khá đa dạng, phong phú. Ai từng về Phong Thổ, chắc hẳn không quên điệu xòe không tuổi bên suối Mường So. Thân tình, tay trong tay vui trong điệu xòe, trong không gian rộn rã tiếng chiêng, tiếng trống trầm hùng, tiếng đàn tính tẩu réo rắt và được cùng uống chum rượu cần, du khách còn có cơ hội chiêm ngưỡng những cô gái Thái - “sao nọng” trong bộ áo cóm, như một nét duyên riêng biệt của đất trời Tây Bắc. 

Những ai muốn tìm hiểu vẻ đẹp nguyên sơ của Tây Bắc trong tiếng khèn, kèn môi, sáo Mông hãy về Sin Suối Hồ, Tung Qua Lìn, Dào San, Pa Vây Sử hay đỉnh Mù Sang. Dù có bị mai một, nhưng đồng bào dân tộc Mông nơi đây vẫn lưu truyền vốn quý trong nghệ thuật dân gian. Nhạc sỹ Lê Minh Cừ (Đoàn Nghệ thuật tỉnh) trao đổi với chúng tôi: “Thời gian qua, nhiều tiết mục biểu diễn của Đoàn được sáng tác, dàn dựng từ việc khai thác các chất liệu trong văn nghệ dân gian của đồng bào dân tộc Mông. Không ít hội viên Hội Nhạc sỹ Việt Nam đã tới các miền quê của Phong Thổ để tìm cảm hứng sáng tác, sưu tầm nét đẹp trong nghệ thuật biểu diễn của đồng bào các dân tộc làm tài sản riêng, vốn quý trong sự nghiệp của mình”.

Cùng với những đặc sắc trong nghệ thuật biểu diễn của đồng bào dân tộc Thái, Mông, các dân tộc khác trên địa bàn Phong Thổ vẫn lưu truyền văn nghệ dân gian làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần của mình. Những màn dân vũ của đồng bào dân tộc Dao, hòa tấu “Pí kẻo” của người Giáy vẫn thường được những nghệ nhân của các thôn, bản biểu diễn trong các dịp lễ,  Tết. Ông Đèo Văn Dương - Trưởng Phòng Văn hóa - Thông tin huyện cho biết: “Những nghệ nhân biểu diễn không hề có thù lao ấy, không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng thức văn nghệ của dân bản, còn góp phần đem lại sức sống mới trong văn hóa, văn nghệ dân gian và làm nên sự rực rỡ trong vườn hoa văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc Phong Thổ”.

“Đất gió” - Phong Thổ, miền biên viễn nơi ven trời Tây Bắc còn được biết tới như một miền quê của những món ẩm thực được lưu danh, truyền đời. Người Thái Phong Thổ nổi tiếng với các món cá nướng - “pa pỉnh tộp”, cá chua - “pá xổm” và những món ăn được chế biến từ rêu đá suối Mường So, măng rừng. Những món ngon ấy thơm lừng vị mắc khén - hạt tiêu rừng, nồng ấm vị cay của ớt, sả, gừng khiến ai một lần thưởng thức sẽ nhớ mãi. Ẩm thực người Mông, Dao, Hà Nhì các xã vùng cao được biết tới với những món mà gia vị chủ đạo là thảo quả, không chỉ giúp món ăn thêm ngon miệng, còn giúp làm ấm cơ thể, để thực khách phương xa chống lại cái lạnh cố hữu của vùng núi cao miền biên giới. Ai lên vùng cao, được dự một cuộc vui liên hoan món thắng cố - món ăn cổ truyền của đồng bào Mông chắc hẳn sẽ khó quên. Bởi lẽ, không chỉ được uống rượu ngô, ăn thắng cố, nhấm nháp chút mèn mén - cơm ngô, mà trong cuộc vui la đà ấy còn thắm thiết bao tình bằng hữu, tính cố kết cộng đồng và sự hào sảng của những người bao năm gắn bó với cuộc sống nơi ven trời Tây Bắc.

Khi đất trời thênh thang đón xuân về, khắp nơi tưng bừng lễ mừng năm mới, Phong Thổ cũng nô nức mở các lễ hội truyền thống: hội đua thuyền độc mộc, hội “gầu tào”, hội “Then kin pang”… Dự lễ, ta không chỉ được cùng tham gia các trò chơi truyền thống: đẩy gậy, kéo co, “tó má lẹ”, trèo cột còn được thưởng thức nhiều tiết mục văn nghệ dân gian. Trong mỗi dịp này, bà con dân bản cũng trưng diện những bộ trang phục truyền thống đẹp nhất của mình. Qua các dịp lễ hội, góp phần gìn giữ, lưu truyền những nét văn hóa truyền thống.