Theo chị Hà Thị Ha, người Thái bản Cáp Na 2, xã Tà Hừa, huyện Than Uyên thì đồng bào Thái dùng lúa, gạo làm lương thực chính, lúa thì gồm có lúa nếp và lúa tẻ. Trước đây, gia đình chị cũng như bà con nơi đây chủ yếu trồng lúa nếp. Ngoài để ăn trong gia đình, lúa nếp thường được trao đổi, bán ở chợ để mua sắm đồ dùng thiết yếu. Hiện nay nhằm đảm bảo nhu cầu về lương thực nên người Thái đã đem các loại giống lúa tẻ cho năng suất cao vào trồng cấy. Tuy nhiên thói quen ăn nếp vẫn còn tồn tại đậm nét trong mỗi gia đình.

Chị Hà Thị Ha (Người đầu tiên bên phải) cùng đội xã Tà Hừa thi nấu cơm lam tại Ngày Hội văn hóa - thể thao các dân tộc huyện Than Uyên.

Người Thái có phương pháp đồ xôi bằng chõ gỗ rất độc đáo. Trước khi xôi, bà con vo sạch gạo,ngâm nước chừng 5h - 6, vớt ra để ráo nước rồi cho vào chõ. Chõ được làm bằng thân gỗ mềm, khoét rỗng ruột, một đầu to hơn để đậy vung, một đầu nhỏ hơn (vừa với miệng của nồi đồ xôi) được cài kín bằng miếng phên nhỏ đan bằng nứa hoặc cật giang. Khi xôi giữ đều lửa, xôi chín bằng hơi, thơm, dẻo, không dính tay. Khi xôi chín, lấy ra mâm, quạt bớt hơi nóng rồi cho vào “coóng khẩu” hoặc gói bằng lá dong bánh tẻ cho cơm dẻo, giữ mùi thơm lâu. 

 Chị Đèo Thu Hiền, dân tộc Thái xã Mường So, huyện Phong Thổ, hiện là chủ quán chuyên các món đặc sản dân tộc Thái tại Phường Đoàn Kết, Thành phố Lai Châu cũng chia sẻ bí quyết để món xôi nếp của dân tộc Thái luôn hấp dẫn bởi sự dẻo, thơm, đậm đà là ngoài việc lựa chọn gạo, ngâm gạo thì xôi luôn được "qua lửa" 2 lần. Lần thứ nhất cho gạo vào nồi đồ tới khi xôi chín tới thì bỏ ra, quạt cho nguội, sau đó lại cho vào nồi đồ lần thứ 2.

Vào các ngày tết "bươn chiêng", "síp xí", người Thái thường sử dụng nước lá cây nhuộm màu cơm nếp ở rừng, nước củ nghệ già ngâm gạo để khi chín cơm xôi có các màu sắc đỏ, tím, vàng, xanh, đen…Xôi màu không chỉ tạo cảm giác thích mắt, ngon miệng mà còn hàm chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc trong cuộc sống. Ví như màu tím tượng trưng cho tình người thủy chung, màu vàng là màu của đất đai, sự trù phú, màu xanh của núi rừng... 

Để giữ cho xôi thơm, dẻo chị Đèo Thu Hiền thường đồ xôi rồi cho vào "coóng khẩu".

Ngoài ra, người Thái còn dùng gạo nếp làm thành nhiều món khác như: Khẩu tổm (bánh chưng): gói bằng lá dong, gạo nếp xóc để ráo, cho thịt, đỗ và gia giảm vào nhân, gạo, khi gói gấp hai mép lá vào nhau, 2 đầu lá bẻ ngược về mặt sau, bánh có hình gù (giống như 1 quả đồi); Khẩu háng (cơm cốm) làm trong khoảng tháng 8, tháng 9 âm lịch, lấy lúa về khi hạt lúa căng sữa, tuốt lúa và rang lên, giã và xảy sạch vỏ trấu, ăn vừa dẻo bùi, vừa thơm ngậy và khẩu lam (cơm lam), dùng gạo nếp đã ngâm cho vào ống nứa, vầu, đốt trên lửa nhỏ cho chín rồi ăn, dùng cho phụ nữ sau đẻ, nhất là những người đi nương, đi du lịch hay công tác, vừa ngon vừa tiện lợi.

Đặc biệt, từ món xôi nếp dùng ăn hàng ngày người Thái còn chế biến thành món khác như “khẩu bái”, tức là dùng một nắm xôi, cho bất kỳ loại thức ăn nào vào giữa, nắm chặt rồi ăn, rất dân dã mà lại ngon. Có thể kể ra như “khẩu bái pa” (cơm nắm cá), “khẩu bái ná nga” (cơm nắm vừng), “khẩu bái sáy” (cơm nắm trứng) hoặc món “khẩu chí” (xôi nướng) khác nhau.

Ngày nay, khi du lịch văn hóa cộng đồng phát triển, xôi nếp của đồng bào Thái đã và đang là món ăn phổ biến được yêu thích của du khách, vừa giữ gìn nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Thái, vừa mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho bà con.