Tháng 6 – Bắc Hà đẹp và cuốn hút du khách hơn bởi những rừng mận tam hoa, đào đang chín đỏ. Thả mình tận hưởng không khí mát mẻ, trong lành và thưởng thức hương vị ẩm thực vùng cao, chúng tôi đã có dịp tìm hiểu nét văn hoá đặc sắc của đồng bào dân tộc Mông qua việc thăm làng nghề nấu rượu ngô đặc sản Bản Phố.

Chị Ly Seo Chùa chuẩn bị ngô chưng cất mẻ rượu mới.

Dừng chân tại nhà chị Ly Seo Chùa ở thôn bản phố 2A - một trong những hộ nấu rượu ngon nổi tiếng ở xã Bản Phố, chị Chùa cho biết: “Gia đình tôi nấu rượu ngô từ rất lâu rồi. Chủ yếu theo đơn đặt của các khách hàng quen trong và ngoài tỉnh như: Lào Cai, Yên Bái, Hà Nội, Bắc Giang… Bí quyết nấu rượu ngon không khó, nhưng quan trọng nhất là phải có loại men làm từ hạt hồng my. Khi nấu rượu bằng men hồng my thì rượu không sốc, có vị cay tự nhiên, uống vào êm, dễ chịu và không bị đau đầu…”.

Ông Jasques Michon Yamoussoukro thưởng thức rượu ngô Bản Phố.

Tìm hiểu chúng tôi được biết, cây hồng my là một nhánh của họ nhà kê. Trước đây bà con phải vào tận rừng sâu để kiếm, nhưng bây giờ bà con đã biết đưa cây hồng my về trồng trên nương. Song loại cây này vẫn phải trồng trên núi cao và khí hậu mát mẻ mới chịu bén rễ.

Từ những hạt hồng my, bà con phơi khô, xát vỏ, sàng xẩy sạch sẽ, sau đó xay thành bột, trộn với một chút rượu, nặn thành bánh. Bánh men hồng kê có thể tròn hoặc dẹt tuỳ theo cách nặn của mỗi gia đình, sau đó được hong khô trên bếp lửa.

Cùng với hương vị đặc biệt, rượu ngô Bản Phố được còn được nhiều người biết đến qua “ống kính” phóng viên.

Theo chị Chùa thì nhiều hôm rượu khách đặt, nấu cũng không kịp, song việc đưa rượu ngô xuống bán vào mỗi phiên chợ là nét văn hoá lâu đời của đồng bào nơi đây nên ai cũng cố gắng dành những mẻ rượu ngon, tốt phục vụ du khách khi đến tham quan Bắc Hà.

Việc làm đó không chỉ để lưu giữ một làng nghề truyền thống mà còn là cách đồng bào tự giới thiệu, quảng bá về sản phẩm do chính mình làm ra. Chính vì ai cũng có ý thức giữ gìn uy tín, chất lượng sản phẩm của mình, nên rượu ngô Bản Phố luôn được du khách tin tưởng lựa chọn làm quà mỗi khi lên Bắc Hà.

Cũng ở nhà chị Chùa, chúng tôi gặp một du khách nga - ông Jasques Michon Yamoussoukro đang uống thử rượu do gia đình chị nấu. Sau một hồi thưởng thức, ông đã thốt lên: “Wonderphull” - thật tuyệt vời. Ông cho biết, trước đây ông chỉ sử dụng rượu Cô-nhắc và Hen-ni-si. Nhưng khi uống rượu ngô ở đây thì có vị rất lạ. Lúc đầu thấy cay cay đầu lưỡi, nhưng lát sau thì ngọt giọng, mềm môi và thấy lâng lâng, khoan khoái trong người. Ông Jasques cho biết: “Ông sẽ mua về để bạn bè và gia đình ông cùng thưởng thức”.

Tiếp tục cuộc hành trình chúng tôi đến thăm gia đình ông Giàng Seo Sẩu. Với bí quyết gia truyền cha ông để lại, ông Sẩu không giấu diếm mà tích cực truyền lại cho bà con trong bản và trong xã.

Tâm sự với chúng tôi, ông Sẩu nói: “Hiện nay, mỗi tuần gia đình tôi nấu trên 60 lít rượu. Giá rượu giao động từ 35.000 đến 40.000 đồng/lít. Nguồn thu từ nấu rượu không chỉ giúp gia đình ông trang trải cuộc sống, nuôi các con ăn học trưởng thành mà còn dư giả tích cóp cho tuổi già”.

Anh Nguyễn Ngọc Nam – Cán bộ phòng Dân tộc huyện cũng có mặt tại nhà ông Sẩu kể lại: “Để giữ gìn và phát huy làng nghề truyền thống, huyện Bắc Hà thường tổ chức các lớp kỹ thật nấu và bảo quản rượu ngô. Mỗi lần tổ chức, huyện đều mời ông tham gia. Ông Sẩu tận tình truyền nghề cho học viên một cách tỉ mỷ, chi tiết từng khâu trong quy trình nấu rượu. Chính vì lẽ đó, bà con trong vùng đã phong tặng ông danh hiệu “Nghệ nhân nấu rượu””.

Theo ông Sẩu thì hiện nay, cả xã có tới 80% số hộ nấu rượu, trong đó có 60% số hộ nấu thường xuyên. Bí quyết nấu cũng rất đơn giản. Ngô vàng, ngô trắng đều được. Luộc một ngày để ngô chín kỹ sau đó chờ cho nguội và rắc men hồng kê. Ủ khoảng bẩy ngày rồi bỏ vào chõ gỗ, đưa lên chảo cất cách thủy. Rượu Bản Phố thông dụng được lấy khoảng 42-45 độ.

Tạm biệt Bản Phố khi ánh nắng chiều đã khuất sau triền núi, hương vị rượu ngô Bản Phố cùng với nét văn hoá đặc sắc của đồng bào Mông cứ vương vấn mãi. Có lẽ thứ rượu này chỉ dành riêng cho Bản Phố từ bao đời nay không sao lẫn được. Ngô, men hồng my, khí hậu và tình cảm của người Bản Phố đã hoà lẫn, quyện chặt vào nhau để tạo nên thứ rượu ngon này – thứ rượu của con người và đất trời xứ cao nguyên trắng Bắc Hà.