Nhiều nghiên cứu cho rằng từ Vương quốc Lào xưa, một nhóm người dân tộc Lào đã theo các nhánh sông suối di cư tới Mường Khoa, để rồi định cư cho đến tận bây giờ. Với tập quán trồng lúa nước và đánh bắt cá, người Lào thường sống quần tụ bên các dòng sông, con suối thành các bản làng. Ngày nay, bên cạnh trồng lúa nước người dân còn trồng thêm cây ngô, chè để nâng cao cuộc sống.

Từ xa xưa, người dân tộc Lào đã biết làm dụng cụ lao động sản xuất, đồ gia dụng, cũng như dệt vải. Chị Lò Thị Pỏm – Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Mường Khoa tâm sự: “Chị em chúng tôi từ nhỏ đã được bà, mẹ dạy cách thêu thùa, dệt vải thổ cẩm bằng sợi tơ tằm hoặc sợi bông. Sau đó dùng các loại quả, lá và vỏ cây trên rừng để nhuộm màu cho vải. Mọi thứ đều được làm thủ công, vì vậy phải mất ít nhất 2 tháng để hoàn thành, thời gian làm váy tốn nhiều công sức hơn.”

Áo của người phụ nữ Lào được thiết kế tỷ mỷ: Nhuộm chàm, xẻ ngực và được buộc thắt bởi những dây tua sặc sỡ. Kết hợp với bộ trang phục là vòng cổ, vòng tay được làm bằng bạc, nhôm hoặc đồng. Phụ nữ Lào đeo hoa tai dạng ống, có sợi chỉ xuyên qua để treo các chùm hoa sặc sỡ. Khăn quấn trên đầu được gọi là “phạ phe” làm tăng thêm vẻ đẹp đằm thắm. Trang phục nam dân tộc Lào đơn giản hơn với quần, áo được nhuộm chàm đen. Áo cánh nam xẻ ngực, cài cúc tết dây vải và có hai túi ở hai vạt.

Phụ nữ dân tộc Lào xã Mường Khoa trong trang phục truyền thống.

Người Lào thường dệt rất nhiều loại hoa văn. Phổ biến nhất là hoa văn hình con hổ, đôi rắn quấn vào nhau, em gái biến thành chim... Mỗi nét hoa văn có ý nghĩa giáo dục rất cao và thể hiện một phần tín ngưỡng, quan niệm về cuộc sống của họ. Người Lào quan niệm: Ai may mắn mới thấy đôi rắn quấn nhau. Nếu thấy vậy thì cởi áo ra, ném vào đôi rắn và đợi chúng bỏ đi thì lấy áo mang về cất vào hòm. Khi nào con cháu trong gia đình đến tuổi tìm vợ cho mặc áo này, vợ chồng sau này sẽ hạnh phúc. Hoa văn này còn thường được dệt ở chân váy với ngụ ý: rắn rừng rất độc, không được trêu chọc chúng.

Hoa văn hình hổ có ý nghĩa nhắc nhở mọi người nếu giết hổ sẽ khổ 3 đời. Người Lào quan niệm khi thấy hổ chết phải lấy vải trắng phủ lên và khóc than thương tiếc. Họ dệt hoa văn con hổ cho nhớ và để nhắc con cái không được giết hổ. Hoa văn hình em gái biến thành chim xuất phát từ câu chuyện: Ở một gia đình nọ, anh trai thương em gái bao nhiêu thì chị dâu ghét bấy nhiêu. Anh muốn cho em gái cái gì chị cũng giữ lại hoặc chia phần hơn. Người em uất ức vào rừng ăn lá ngón tự tử và biến thành con chim kêu hơ hơ, vít vít, tiếng Lào nghĩa là anh cho chị giữ.

Ông Lò Xôm Hải - Phó Chủ tịch UBND xã Mường Khoa cho biết: Vào dịp lễ tết, lễ bản chính quyền xã thường tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, các trò chơi dân gian, thi mặc trang phục dân tộc. Đối với bà con người Lào, đây là dịp để khẳng định, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Có thể thấy, chính quyền địa phương cùng cộng đồng người Lào xã Mường Khoa đã và đang làm tốt công tác giữ gìn, phát huy nét đẹp truyền thống trang phục dân tộc Lào. Tuy nhiên, dưới sự ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường ngày nay đặt ra nhiều nguy cơ dẫn đến sự mai một bản sắc văn hóa. Do đó, người dân ở các bản Lào cần có ý thức, quyết tâm hơn để giữ gìn nghề dệt vải thổ cẩm truyền thống, nét đẹp trong trang phục của dân tộc mình cho thế hệ hôm nay và mai sau.