Tìm hiểu về vấn đề này, theo giới thiệu của phòng Văn hóa – Thông tin huyện Mường Tè,  chúng tôi đến xã Ka Lăng, nơi gần như có 100% đồng bào Hà Nhì sinh sống. Bà Khoàng Cá Pư – một trong số ít nghệ nhân múa, hát dân ca Hà Nhì ở bản Lò Ma cho biết: Trong quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt văn hoá cộng đồng, người Hà Nhì nơi đây đã sáng tạo các điệu múa phục vụ trong tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng tâm linh, vì thế hầu hết các làn điệu múa của người Hà Nhì mang tính tập thể. Nghệ thuật biểu diễn cũng rất đa dạng, với các điệu múa như: múa trống, múa lên nương, múa dệt vải, múa đợi mưa, múa vào mùa, múa trông trăng, múa giã bạn… phản ánh các mặt đời sống sinh hoạt phong phú của bà con.

Bà con người Hà Nhì xã Ka Lăng với điệu múa dệt vải.

Đầu tiên phải kể đến là điệu múa trống chiêng. Đây là điệu múa mang tính nghi lễ, thường múa vào dịp tết năm mới, cầu chúc cho dân làng và gia chủ làm ăn phát triển, bản làng yên vui, vạn vật sinh sôi phát triển. Khi đến chúc tết tại gia đình sẽ mở hội múa trống chiêng ngay tại nhà, đội múa gồm cả nam nữ cả chủ và khách. Khi nhịp trống nhà chủ vang lên cũng là lúc đội múa bắt đầu động tác hai tay co lên chụm trước bụng, hai chân hơi nhún vè phía trước bắt đầu xoay từ bên trái 3 vòng rồi lại quay ngược lại ba vòng bên phải. Tay và chân cùng múa chung một nhịp, khi quay bên nào thì chân đó mở một khẩu độ khoảng 10-12 cm phối hợp cùng hai cánh tay. Cứ như vậy tập thể múa hình thành một vòng tròn, theo nhịp trống chiêng cùng vui mừng chúc tết cho gia chủ, cầu chúc năm mới gia đình làm ăn gặp nhiều may mắn, phát triển hơn năm cũ.

Điệu múa úp chiêng là điệu múa tập thể nam nữ. Theo đó, nam nữ kết hợp thành một vòng tròn theo nhịp trống chiêng, tay cầm chiếc chiêng đồng để úp bắt cá. Động tác này vừa mô phỏng việc tìm kiếm nguồn thức ăn vừa thể hiện sự giao hoà giữa trời và đất, thiên nhiên cây cỏ và con người. Khi múa, đội múa bước chân quay mặt theo hướng vòng từ trái qua phải và ngược lại. Còn điệu múa cầm giỏ đựng cơm lại gắn liền với công việc của chị em phụ nữ, bởi với người Hà Nhì thì việc trồng lúa gặt và làm ra thóc lúa là công việc chính của chị em. Khi múa chị em mô phỏng, tay cầm giỏ đựng cơm, cũng có khi người múa cầm luôn chiếc giỏ đựng cơm để múa theo nhịp 1-2 hoặc nhịp 3-4. Trong quá trình múa có diễn từng quy trình diễn tả quá trình tra lúa và thu hoạch lúa, cảm ơn hồn mẹ lúa, thần lúa nương đã phù hộ cho người dân có hạt thóc, hạt gạo để ăn...

…múa mặt trăng.

Ông Chu Chừ De, đội trưởng đội văn nghệ bản Mé Gióng thì chia sẻ,  người Hà Nhì nơi đây còn có điệu múa trống. Múa trống là điệu múa của nam giới, thường múa trong lễ hội cầu mùa. Các động tác múa trống mang ý nghĩa cầu mong tiếng sấm đầu tiên trong năm, năm đó sẽ được mùa màng bội thu nhiều lúa gạo. Dân bản có cuộc sống bình yên. Trống tròn còn là biểu tượng của trời và đất, đánh trống nhằm báo hiệu một niềm vui, niềm vui được mùa màng, niềm vui của người chiến thắng. Múa trống của người Hà Nhì rất đặc sắc, có hai điệu múa là múa với một trống và múa với nhiều trống. Với 1 trống thì trống được đặt ở giữa một bãi đất rộng, khi múa các chàng trai đi vòng quanh trống dùng khuỷu tay, bả vai, đầu gối, gót chân và đánh mạnh vào mặt trống tạo lên những tiết tấu nhanh, mạnh, khoẻ khoắn và nhịp điệu luôn biến đổi ngẫu hứng. Còn đối với múa nhiều trống, nhóm múa gồm từ 6 đến 8 người. Mỗi người một chiếc trống dùng để diễn tả quá trình từ lúc khai khẩn đất hoang dựng bản dựng làng đến việc cấy hái, mùa màng bội thu. Đây là điệu múa có nhiều nét âm hưởng, bi tráng.

Người Hà Nhì còn nổi tiếng với điệu múa mặt trăng, một điệu múa tập thể nam nữ kết hợp, giống như múa xòe xủa dân tộc Thái. Khi múa, cả nam và nữ kết hợp thành một vòng tròn, múa theo nhịp của bài hát, những động tác tay chân và thân mình uyển chuyển theo lời bài hát mang ý nghĩa cầu mặt trăng mang ánh sáng cho bà con dân bản vui chơi. Bài múa này còn thu hút đông đảo mọi người tham gia bởi tính cộng đồng của nó, khi múa thì không phân biệt già trẻ, gái trai, mọi người cùng say sưa múa hát vui vẻ.

Cũng theo ông De, bà Pư thì hiện nay có nhiều điệu múa truyền thống của đồng bào đã bị mai một, chẳng hạn như múa trống hiện có rất ít người còn nhớ và biểu diễn được. Do vậy việc sưu tầm, bảo tồn các điệu múa truyền thống của người Hà Nhì là việc làm cần thiết để góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.