Cuốn hút ánh nhìn đầu tiên của du khách về nét đẹp các dân tộc thiểu số Lai Châu là bộ trang phục truyền thống rực rỡ được làm trên nền vải dệt tự nhiên rồi nhuộm chàm. Kỳ công đến vậy rồi nhưng tỉ mẩn nhất, ròng rã nhất là công đoạn thêu từng sợi chỉ màu. Mỗi đường chỉ thêu, họa tiết gói ghém bề dày của thời gian, thể hiện góc nhìn của các dân tộc về đời sống muôn màu hiện hữu xung quanh họ. Cũng bởi thế, mỗi bộ trang phục của các dân tộc thiểu số: Hà Nhì, La Hủ, Mông… được làm trong thời gian dài, đòi hỏi sự khéo léo và mang giá trị văn hóa riêng của mỗi dân tộc.

Các chương trình nghệ thuật của tỉnh rực rỡ sắc màu văn hóa dân tộc thiểu số.

Tôi thấy mình may mắn bởi đã vài lần được chiêm ngưỡng màn trình diễn trang phục dân tộc. Không phải là loại trang phục may từ vải có sẵn chỉ trong vài ngày mà chính là bộ trang phục gốc, do bàn tay của phụ nữ địa phương làm thủ công đến hàng tháng trời. Trang phục của các cô gái Mông Hoa tuy là váy xòe nhưng có độ nặng nhất định nên khi di chuyển, từng nếp váy đung đưa theo nhịp bước song vẫn kín đáo, ý nhị. Trang phục của cô gái Hà Nhì lại khiến tôi ấn tượng bởi sự phối màu sặc sỡ mà hài hòa: gam màu đỏ là chủ đạo, điểm xuyết thêm chút sắc vàng, xanh, trắng, đen ở phần mũ, hai cánh tay. Sắc màu ấy đan cài cùng màu trắng đồng bạc nơi thân áo, màu chàm đơn thuần dưới tà áo đã làm nên bộ trang phục hoàn hảo, khiến người ngắm bị hút hết mọi ánh nhìn. Vẫn trên những chất liệu ấy, dân tộc La Hủ lại thiết kế chiếc mũ bằng các tua chỉ màu kết nối hạt cườm, tôn gương mặt thanh tú của cô gái và sắp xếp các dãy đồng bạc dọc theo hàng cúc áo làm nổi bật dáng vóc. Dân tộc Si La vấn tóc cùng dải khăn đen, phần trước thân áo sử dụng nhiều đồng xu nhỏ lấp lánh trang trí tinh tế trên nền vải chàm, tà áo dài màu xanh nước biển…

Trải qua nhiều thăng trầm của năm tháng, ý nghĩa nhất là khi đến các xã, bản, chúng tôi vẫn được tiếp xúc cùng người phụ nữ trong các trang phục truyền thống. Bà Hù Cố Xuân - bản Seo Hai (xã Can Hồ, huyện Mường Tè) sau khi hát tặng chúng tôi bài dân ca mượt mà của dân tộc Si La thì hạnh phúc khoe: “Đội văn nghệ bản tôi, dù là ở xã trong ngày thường hay đi biểu diễn ở tỉnh và Trung ương đều mặc trang phục này, bởi đó là sự quen thuộc, sự tự tin để mọi người hiểu thêm về dân tộc mình”. Ý thức gìn giữ trang phục của mỗi người dân đã và sẽ tạo nên điểm ấn tượng tốt đẹp đầu tiên trong lòng du khách đến với Lai Châu.

Đặc biệt hơn, ngay trong đời sống hàng ngày, những tập quán sinh hoạt của các dân tộc thiểu số cũng được các cấp, ngành chức năng quan tâm, khuyến khích gìn giữ. Đó là kiến trúc nhà ở độc đáo như: nhà sàn của dân tộc Thái bên dòng Mường So (huyện Phong Thổ), nhà sàn dân tộc Lự (xã Bản Hon, huyện Tam Đường), nhà trình tường dân tộc Dao (xã Phăng Sô Lin, huyện Sìn Hồ)… Trong mỗi góc sinh hoạt của căn nhà, từ bộ bàn ghế mây tiếp khách đến góc nấu ăn, chỗ ngủ đều mang giá trị văn hóa, phản ánh tư duy mỗi dân tộc. Nghề thủ công của các dân tộc tuy chưa vươn xa ra khỏi địa bàn song đến mỗi ngôi nhà, nghe tiếng lách cách khung vải dệt, ngắm nhìn núi, mây thấp thoáng, trong lòng mỗi người vẫn thổn thức nỗi quê hương. Khung cảnh ấn tượng nhất là khi trong ống kính máy ảnh của chúng tôi bắt gặp nụ cười với hàm răng đen nhánh của thiếu nữ dân tộc Lự bên hiên nhà sàn, ánh nắng nghiêng theo điệu cười duyên và những thước vải dần hiện ra dưới bàn tay tài hoa. Hay chỉ cần đến với bản văn hóa Gia Khâu 1 (xã Nậm Loỏng, thành phố Lai Châu) sẽ thỏa sức được ngắm nghía các mẹ người dân tộc Mông chỉ cho con gái lên mười tuổi cách phối màu thêu trên váy sao cho hoa văn sinh động nhất…

Thể hiện rõ nét, quy tụ đặc sắc văn hóa các dân tộc thiểu số nhất chính là khi chúng tôi được hòa mình trong một lễ hội dân tộc hay khi đi chợ phiên Dào San (huyện Phong Thổ) vào ngày “con có sừng”; tham gia một lễ cưới… Ở đó, có thể đắm say trong làn điệu dân ca, dân vũ; mở lòng cùng với rộn rã nhạc cụ; thú vị khi tìm hiểu về tín ngưỡng; vui vẻ cùng thưởng thức ẩm thực các món ăn dân tộc; hòa mình cổ vũ các trò chơi dân gian. Nhưng quan trọng hơn cả là say từ lời ăn tiếng nói đến cách đối nhân xử thế mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số địa phương. Đó là sự chất phác, thuần hậu, tình cảm và thân thiện. Không riêng tôi, rất nhiều người khi đến đây đã thấy được điều đó và điểm mạnh này chính là nét văn hóa phi vật thể thu hút nhiều đoàn khách sau khi có dịp đến thăm, tiếp tục mời bạn bè, gia đình đến với Lai Châu. Để mỗi lời dân ca thủ thỉ cũng làm nên hồn đất, sự kết hợp gia vị ẩm thực thể hiện tình cảm của con người; mỗi cảnh đẹp của xanh thẳm đại ngàn, mơn man gió núi vẽ lên cảnh hùng vĩ, nên thơ đặc trưng…

Miền văn hóa hoang sơ mà mới lạ khiến mỗi lần khám phá lại thêm háo hức tìm hiểu, mong muốn gìn giữ, bảo tồn là tâm sự của những người đang công tác trong lĩnh vực văn hóa kể lại với chúng tôi. Sự gìn giữ, trân trọng, quan tâm ấy thể hiện trong nhiều đề án bảo tồn vùng dân tộc thiểu số, phục dựng lễ hội được các cấp chính quyền thực hiện. Quan trọng nhất là trong quá trình tuyên truyền, thế hệ trẻ được nâng cao nhận thức, phần nào hiểu được vốn quý của dân tộc và cảm thấy mình cần đóng góp vào việc làm ý nghĩa này. Bởi vì chỉ khi mỗi nếp nhà của các dân tộc thiểu số nhen lên văn hóa thì không gian văn hóa bản làng mới tạo được dấu ấn riêng biệt. Văn hóa dân tộc Thái ở bản Vàng Pheo (xã Mường So, huyện Phong Thổ); văn hóa dân tộc Lự ở bản Hon (xã Bản Hon, huyện Tam Đường); văn hóa dân tộc Mông bản Gia Khâu 1 (xã Nậm Loỏng, thành phố Lai Châu)… là minh chứng rõ nét cho điều đó. Và những lớp nghệ nhân ngoài việc viết sách, để lại nguồn tư liệu, cũng đang dần có những hoạt động truyền lại vốn văn hóa quý báu cho thế hệ sau với mong muốn văn hóa các dân tộc thiểu số được truyền đời, không mai một theo thời gian.

Với sự tự hào về sắc màu văn hóa của mỗi người dân trong tỉnh, việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc - một trong những vấn đề cốt lõi của mục tiêu tổng quát giai đoạn 2015 - 2020 được nhắc đến tại Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XIII đang được thực hiện hiệu quả. Tin rằng, bảo tồn văn hóa song song với phát triển kinh tế sẽ góp phần tiếp tục xây dựng, quảng bá hình ảnh Lai Châu đến bạn bè các tỉnh trong nước và quốc tế.